Magnateria jej reprezentanci: Radziwiłłowie (Janusz i Bogusław), Radziejowski, Opaliński,
-> jej cechy: egoizm, pycha, samowola, warcholstwo, obojętność na losy kraju,
-> prowadzi politykę na własną rękę,
-> wydaje cynicznie kraj na łup Szwedom (Ujście, Kiejdany), przechodząc na stronę szwedzką dla własnych korzyści materialnych lub na skutek osobistej urazy,
-> są również wśród niej patrioci stawiający często dobro ojczyzny ponad interesy osobiste, ale i oni nie są ideałami, np, Sapieha, Lubomirski, Zamoyski,
Szlachta zamożna:
-> warcholska, butna, niekarna, egoistyczna, lekkomyślna, przekupna, zaślepiona, bezmyślna politycznie, uległa wobec magnaterii, obojętna wobec potrzeb ojczyzny,
, poddaje się pokornie obcym najeźdźcom, płaci im podatki, słucha bez sprzeciwu rozkazów szwedzkich komendantów, -> szybko godzi się z nowym położeniem, np, kiedy Opaliński
oznajmił o podpisaniu kapitulacji Wielkopolski, wznosi natychmiast okrzyki na cześć króla szwedzkiego,
, do zdrady ojczyzny skłaniają obietnica przywilejów stanowych ze strony króla szwedzkiego, np, stryj Oleńki, Billewicz, mówi: "Pana i pod obcym panowaniem znaleźć można",
-> na Kmicicowej kompanii ciążą morderstwa, rozboje i gwałty; każdy z jego kompanów był osądzony i skazany przez sądy na utratę czci i życia, ale wszyscy grasują nadal bezkarnie, bo prawo i sądownictwo w państwie jest za słabe; sam Kmicic dał się ugnieść jak wosk w rękach zdrajcy hetmana,
-> wśród szlachty są też i jednostki prawe, gotowe do poświęceń, ale tychjest znacznie mniej, jak np, Skrzetuski, który na wieść o kapitulacji Wielkopolski rwał sobie włosy z głowy,
, oprócz szlachty zamożnej ukazuje Sienkiewicz w "Potopie" szlachtę ubogą, zaściankową, np, laudańską, Kmicic przejeżdża cały kraj i wszędzie widzi upadek i upodlenie, w które naród polski wtrąciła lekkomyślna kapitulacja oraz spostrzega trzy rodzaje ludzi:
- jedni czekają od Szwedów własnych korzyści, np, starostw, majątków itp,,
- drudzy sądzą, że Polska dopiero pod nowym królem doczeka się potęgi,
- a jeszcze inni poddają się woli Bożej,
Lud miejski i wiejski, jego patriotyzm:
-> prosty lud cechuje: patriotyzm, wierność królowi, zapał do walki ze Szwedami,bierce on w swe ręce sprawę obrony kraju przed Szwedami, sprawę walki wyzwoleńczej; ruch partyzancki obejmuje cały kraj, , lud ma najwięcej chęci do oporu, np, gdy najeźdźcy zapędzają go do robót, do wzmacniania wałów obronnych, woli znosić chłostę i więzienie, a nawet śmierć, niż przyczyniać się do utwierdzenia potęgi szwedzkiej,
-> Sienkiewicz nie wprowadza do utworu bohatera chłopskiego ani mieszczańskiego; lud występuje bezimiennie, alejest chętny i gotowy do walki
-> dwukrotnie tylko ukazuje z bliska chłopskie męstwo i patriotyzm:
- gdy górale tatrzańscy ratują życie króla, wracającego do kraju, ścierając w górskim wąwozie potężny oddział szwedzki, - gdy Michałko, kilkunastoletni chłopak pańszczyźniany,
naprowadza na Szwedów polską chorągiew i w bitwie z nimi wykazuje się odwagą i bohaterstwem, wprowadzając w podziw nawet zatwardziałą szlachtę,
-> o ucisku ludu Sienkiewicz nadmienia tylko przelotnie, ukazując śluby lwowskie Jana Kazimierza, w których król zobowiązuje się uroczyście, iż po zakończeniu wojny ze
Szwedami poprawi położenie pospólstwa, ażeby "wolne było od wszelkiego okrucieństwa" - ale ślubów później nie dotrzymał,
Rozkład moralny społeczeństwa i stopniowe jego odradzanie się:
-> na początku "Potopu" ukazuje Sienkiewicz upadek moralny społeczeństwa polskiego, zdradę, zaprzedanie wrogom przez klasę rządzącą własnego kraju, odstępowanie od władcy, przechodzenie na stronę Szwedów, apatię i rezygnację dochodzącą do szczytu, piętnując zdradę magnatów przeciwstawionych patriotycznej szlachcie, mieszczaństwu i ludowi,
-> Wrzeszczowicz, cudzoziemiec, wypowiada o Polakach takie oto słowa, podsłuchane przez Kmicica:
"Jest li na świecie taki drugi kraj, gdzieby tyle nieładu i swawoli dopatrzeć można [,,,] Któryby w świecie naród nieprzyjacielowi do zawojowania własnej ziemi pomógł? Który by tak króla opuścił,,, Jeno szaleni, swawolni, źli i przedajni tę ziemię zamieszkują"
-> później następuje punkt zwrotny, zmieniający nastroje w społeczeństwie i budzący wiarę; następnie podźwignięcie się narodu i stopniowe jego odradzanie się duchowe,
-> przy końcu powieści widzimy już odrodzenie moralne całego społeczeństwa; nawet Szwedzi nie mogą się nadziwić zmianie, jaka zaszła w narodzie, który do niedawna nie stawiał im żadnego oporu,
, motyw odrodzenia narodu w powieści "Potop" - to tylko właściwie powrót do stanu wyjścia; zbrodnia, zło zostaje ukarane, a satysfakcja osobista, moralna, dotyczy tych, którzy wiernie trwali przy królu i Rzeczypospolitej lub tych, którzy - jak Kmicic - okupili swoje niegodne czyny,
Obrazy życia obozowo-rycerskiego:
->"Potop"jest powieścią wojenną; na obraz życia społeczeństwa polskiego XVII wieku składają się głównie fakty ukazujące jego życie obozowo-rycerskie, wojenne, np, cnoty rycerskie, sposób formowania chorągwi, zbiorowe kwaterunki wojsk, pospolite ruszenie, turnieje i opis bitew, których obrazy są tak plastyczne, iż wydaje się nam, że oglądamy je na własne oczy,
-> życie wewnętrzne narodu potraktowanejest w powieści tylko ogólnikowo, niewiele dowiadujemy się, np, o stosunkach społecznych i życiu kulturalnym społeczeństwa,
Życie domowe i obyczajowe:
-> oglądamy ciche życie, uczty, zabawy hulaszcze w dworkach szlacheckich, bójki w karczmach, samotną chatę leśną itp,, , sceny zbiorowe, np, uczta w Kiejdanach, podobne są do barwnego obrazu malarskiego,
-> jej cechy: egoizm, pycha, samowola, warcholstwo, obojętność na losy kraju,
-> prowadzi politykę na własną rękę,
-> wydaje cynicznie kraj na łup Szwedom (Ujście, Kiejdany), przechodząc na stronę szwedzką dla własnych korzyści materialnych lub na skutek osobistej urazy,
-> są również wśród niej patrioci stawiający często dobro ojczyzny ponad interesy osobiste, ale i oni nie są ideałami, np, Sapieha, Lubomirski, Zamoyski,
Szlachta zamożna:
-> warcholska, butna, niekarna, egoistyczna, lekkomyślna, przekupna, zaślepiona, bezmyślna politycznie, uległa wobec magnaterii, obojętna wobec potrzeb ojczyzny,
, poddaje się pokornie obcym najeźdźcom, płaci im podatki, słucha bez sprzeciwu rozkazów szwedzkich komendantów, -> szybko godzi się z nowym położeniem, np, kiedy Opaliński
oznajmił o podpisaniu kapitulacji Wielkopolski, wznosi natychmiast okrzyki na cześć króla szwedzkiego,
, do zdrady ojczyzny skłaniają obietnica przywilejów stanowych ze strony króla szwedzkiego, np, stryj Oleńki, Billewicz, mówi: "Pana i pod obcym panowaniem znaleźć można",
-> na Kmicicowej kompanii ciążą morderstwa, rozboje i gwałty; każdy z jego kompanów był osądzony i skazany przez sądy na utratę czci i życia, ale wszyscy grasują nadal bezkarnie, bo prawo i sądownictwo w państwie jest za słabe; sam Kmicic dał się ugnieść jak wosk w rękach zdrajcy hetmana,
-> wśród szlachty są też i jednostki prawe, gotowe do poświęceń, ale tychjest znacznie mniej, jak np, Skrzetuski, który na wieść o kapitulacji Wielkopolski rwał sobie włosy z głowy,
, oprócz szlachty zamożnej ukazuje Sienkiewicz w "Potopie" szlachtę ubogą, zaściankową, np, laudańską, Kmicic przejeżdża cały kraj i wszędzie widzi upadek i upodlenie, w które naród polski wtrąciła lekkomyślna kapitulacja oraz spostrzega trzy rodzaje ludzi:
- jedni czekają od Szwedów własnych korzyści, np, starostw, majątków itp,,
- drudzy sądzą, że Polska dopiero pod nowym królem doczeka się potęgi,
- a jeszcze inni poddają się woli Bożej,
Lud miejski i wiejski, jego patriotyzm:
-> prosty lud cechuje: patriotyzm, wierność królowi, zapał do walki ze Szwedami,bierce on w swe ręce sprawę obrony kraju przed Szwedami, sprawę walki wyzwoleńczej; ruch partyzancki obejmuje cały kraj, , lud ma najwięcej chęci do oporu, np, gdy najeźdźcy zapędzają go do robót, do wzmacniania wałów obronnych, woli znosić chłostę i więzienie, a nawet śmierć, niż przyczyniać się do utwierdzenia potęgi szwedzkiej,
-> Sienkiewicz nie wprowadza do utworu bohatera chłopskiego ani mieszczańskiego; lud występuje bezimiennie, alejest chętny i gotowy do walki
-> dwukrotnie tylko ukazuje z bliska chłopskie męstwo i patriotyzm:
- gdy górale tatrzańscy ratują życie króla, wracającego do kraju, ścierając w górskim wąwozie potężny oddział szwedzki, - gdy Michałko, kilkunastoletni chłopak pańszczyźniany,
naprowadza na Szwedów polską chorągiew i w bitwie z nimi wykazuje się odwagą i bohaterstwem, wprowadzając w podziw nawet zatwardziałą szlachtę,
-> o ucisku ludu Sienkiewicz nadmienia tylko przelotnie, ukazując śluby lwowskie Jana Kazimierza, w których król zobowiązuje się uroczyście, iż po zakończeniu wojny ze
Szwedami poprawi położenie pospólstwa, ażeby "wolne było od wszelkiego okrucieństwa" - ale ślubów później nie dotrzymał,
Rozkład moralny społeczeństwa i stopniowe jego odradzanie się:
-> na początku "Potopu" ukazuje Sienkiewicz upadek moralny społeczeństwa polskiego, zdradę, zaprzedanie wrogom przez klasę rządzącą własnego kraju, odstępowanie od władcy, przechodzenie na stronę Szwedów, apatię i rezygnację dochodzącą do szczytu, piętnując zdradę magnatów przeciwstawionych patriotycznej szlachcie, mieszczaństwu i ludowi,
-> Wrzeszczowicz, cudzoziemiec, wypowiada o Polakach takie oto słowa, podsłuchane przez Kmicica:
"Jest li na świecie taki drugi kraj, gdzieby tyle nieładu i swawoli dopatrzeć można [,,,] Któryby w świecie naród nieprzyjacielowi do zawojowania własnej ziemi pomógł? Który by tak króla opuścił,,, Jeno szaleni, swawolni, źli i przedajni tę ziemię zamieszkują"
-> później następuje punkt zwrotny, zmieniający nastroje w społeczeństwie i budzący wiarę; następnie podźwignięcie się narodu i stopniowe jego odradzanie się duchowe,
-> przy końcu powieści widzimy już odrodzenie moralne całego społeczeństwa; nawet Szwedzi nie mogą się nadziwić zmianie, jaka zaszła w narodzie, który do niedawna nie stawiał im żadnego oporu,
, motyw odrodzenia narodu w powieści "Potop" - to tylko właściwie powrót do stanu wyjścia; zbrodnia, zło zostaje ukarane, a satysfakcja osobista, moralna, dotyczy tych, którzy wiernie trwali przy królu i Rzeczypospolitej lub tych, którzy - jak Kmicic - okupili swoje niegodne czyny,
Obrazy życia obozowo-rycerskiego:
->"Potop"jest powieścią wojenną; na obraz życia społeczeństwa polskiego XVII wieku składają się głównie fakty ukazujące jego życie obozowo-rycerskie, wojenne, np, cnoty rycerskie, sposób formowania chorągwi, zbiorowe kwaterunki wojsk, pospolite ruszenie, turnieje i opis bitew, których obrazy są tak plastyczne, iż wydaje się nam, że oglądamy je na własne oczy,
-> życie wewnętrzne narodu potraktowanejest w powieści tylko ogólnikowo, niewiele dowiadujemy się, np, o stosunkach społecznych i życiu kulturalnym społeczeństwa,
Życie domowe i obyczajowe:
-> oglądamy ciche życie, uczty, zabawy hulaszcze w dworkach szlacheckich, bójki w karczmach, samotną chatę leśną itp,, , sceny zbiorowe, np, uczta w Kiejdanach, podobne są do barwnego obrazu malarskiego,
