"NAD NIEMNEM" - E. Orzeszkowa
Podział postaci na dwie grupy:
- bohaterów pozytywnych: Benedykt Korczyński, Marta Korczyńska, Andrzejowa Korczyńska, Maria Kirłowa, Witold Korczyński,
- pasożytów i próżniaków: Emilia Korczyńska, Zygmunt Korczyński, Bolesław Kirło, Teofil Różyc, Orzelski, Darzecki.
Benedykt Korczyński:
- pracowity, szlachetny, rozumny, uczciwy, prawy, skromny; ukończył wyższe studia agronomiczne i powrócił do rodzinnego
Korczyna,
- reprezentuje ród szlachecki zasiedziały w swym majątku nad brzegiem Niemna od 150 lat; dziadek Dominik walczył w legionach napoleońskich, ojciec Stanisław - w powstaniu listopadowym, on z braćmi - Dominikiem i Andrzejem - w powstaniu styczniowym; Andrzej utworLył oddział powstańczy, z którego ocalał tylko Anzelm Bohatyrowicz; pozostali wraz z Andrzejem spoczywają w jednej mogile; Benedykt czuł i myślał niegdyś tak jak Andrzej,
- po powstaniu przeżył wstrząs i przełom w swych poglądach; z romantyka walczącego w powstaniu stał się pozytywistą (ale w ograniczonym zakresie) i człowiekiem ponurym, zamkniętym w sobie, zniechęconym, załamanym i otępiałym; do przemiany tej przyczyniły się jeszcze, poza klęską powstania, jego praca, troski i nieszczęśliwe małżeństwo z miłości z posażną Emilią, która stała mu się kamieniem u szyi: - egoistka, rozkapryszona romantyczka, ciężko chora na
histerię, która myśli tylko o swych dolegliwościach, narzeka na nudę, izoluje się całkowicie od pracy we dworze, interesuje się tylko zewnętrznym wyglądem córki, pracy męża nie rozumie, zarzuca mu brak wrażliwości na piękno i poezję,
- męczennica własnych niespełnionych pragnień; czyta romanse, a właściwie czyta jej głośno po nocach Teresa Plińska, jej pielęgniarka, towarzyszka i powiernica,
- zażądała od męża, aby od połowy jej posagu wypłacał procent, by mogła go przeznaczać na swoje osobiste potrzeby (nowe meble, książki, materiały do ręcznych robótek),
- jego brat Dominik zesłany po powstaniu do Rosji, gdzie obecnie pracuje - wybrał dobrobyt i wygodne życie, tracąc ideały młodości i więź z narodem - zaprasza go do siebie, chce mu pomóc ustawić się, ale Benedykt opiera się tej pokusie z powodu miłości do ziemi i syna; reprezentują obaj dwie różne postawy wobec życia,
- jego tryb życia, pełen wyrzeczeń i pracy ponad siły; pochylony od codziennego trudu, sam kieruje całym swoim gospodarstwem, dom prowadzi mu Marta Korczyńska, jego krewna, pracowita, zgorzkniała i zniechęcona do życia; w młodości, bojąc się pracy i opinii ludzkiej, nie zdecydowała się na małżeństwo z Anzelmem Bohatyrowiczem, zapłaciła za to samotnością,
- jego idea "trzymania się ziemi"; walczy o utrzymanie ziemi, kierując się wyłącznie własnym interesem ekonomicznym; cały swój wysiłek skupia na utrzymaniu Korczyna, dba o jego rozwój ekonomiczny, nie chce oddać ziemi w ręce obcych, pragnie w przyszłości przekazać ją synowi, wie, że gdy będzie zmuszony ją sprzedać, nie Polacy ją przejmą; w utrzymaniu ziemi widzi swój podstawowy i patriotyczny obowiązek; reprezentuje więc tę grupę ziemiaństwa, która utrzymuje swoją ziemię dzięki ogromnemu własnemu wysiłkowi,
- z umiłowaniem ziemi wiąże ideę pracy; pracę na ziemi polskiej uważa za sens życia i za akt patriotyzmu równy walce zbrojnej,
- walka o Korczyn prowadzi do starć i konfliktu z zaściankiem Bohatyrowiczów
- jego konflikt z synem
Andrzejowa Korczyńska
- arystokratka wdowa po powstańcu Andrzeju Korczyńskim - bracie Benedykta; wychowana w zamożnym domu ziemiańskim, wniosła w posagu bogate Osowce, gdzie mieszka i dzielnie kieruje swoim gospodarstwem; po śmierci męża wypełniała sobie czas poważną lekturą, uczyła wiejskie dzieci czytać, choć nigdy nie potrafiła zniżyć się do ludu; pomagała Benedyktowi w wychowaniu i kształceniu Justyny Orzelskiej,
- przeciw niej świadczy tylkojej syn, którego źle wychowała; popełniła zasadnicze błędy, izolując go od spraw społecznych, rozbudzając w nim egoizm i kosmopolityzm.
Maria Kirłowa:
- pracowita, sama prowadzi gospodarstwo, wychowując pięcioro dzieci, kocha dom i rodzinę, ma męża pasożyta, do którego odnosi się z wyrozumiałością, usprawiedliwiajego postępowanie, godne potępienia.
Obraz szlachty zaściankowej, zwanej w powieści ludem
- reprezentują ją: Anzelm Bohatyrowicz, Jan Bohatyrowicz, Fabian, Jaśmontowie, Staniewscy; przedstawiciele zaścianka zbierają się na weselu Elżuni,
- od wieków zrośnięci z krainą nadniemeńską, pierwsi ich przedkowie osiedlili się tu w XV wieku, czego dowodem jest mogiła Jana i Cecylii, założycieli rodu Bohatyrowiczów; zaborca pozbawił ich tytułów szlacheckich, nie uznając ich dyplomów; Orzeszkowa, urodzona i wychowana w stronach zamieszkiwanych licznie przez szlachtę zaściankową, poznała życie ludu, zachwycała się nim i w nim upatrywała szczególne wartości,
- ich wielka bieda, ciemnota, przeludnienie; mają drobne kawałki ziemi, trybem życia zbliżeni do chłopów, różnią się od nich większą dbałością o mieszkanie i jedzenie; cechuje ich poczucie niższości i zależności od dworu,
- są kłótliwi, rozprocesowani, chciwi ziemi, z tą ziemią jak z matką spojeni, gotowi procesować się o każdy jej kawałek; ona jest dla nich największym skarbem, znają jej wartość,
- nie znają natomiast pijaństwa ani złodziejstwa, są pełni życia, sił i energii; mają wiele wrodzonej dumy, inteligencji i ciekawości świata; przywiązują wielką wagę do form grzeczności i należytego zachowywania się w towarzystwie, są gościnni i grzeczni dla przybyszów ze dworu,
- przywiązani do tradycji rodzinnych, podań i legend z przeszłości narodowej; kultywują miejsca, gdzie para pierwszych
Bohatyrowiczów rozpoczęła swoją cywilizacyjną misję oraz gdzie spoczywają powstańcy styczniowi, nigdy nie zapominają o tych dwóch mogiłach, są ich strażnikami, opiekunami i czcicielami; nie zapominają też starych pieśni i podań; chlubią się bohaterstwem swych przodków i faktem, że ich szlachectwo urosło z twórczego trudu prostego rolnika-oracza,
- cechuje ich głęboki patriotyzm i więź z narodem, kochają ziemię i ojczyznę,
- między postawą Bohatyrowiczów a postawą przedstawicieli ziemiaństwa, szczególnie arystokracji, istnieją poważne różnice; mają oni przewagę nad dworem, a zapewnia ją:
- ich praca na roli i bliski kontakt z przyrodą, - krzepkość fizyczna i prostota obyczajów,
- żywy kult bohaterskiej przeszłości narodu,
- Bohatyrowiczowie w intencji autorki mieli być reprezentantami ludu, który miał się wysunąć na pierwszy plan w życiu całego narodu polskiego i stać się - dzięki swej liczebności i sile - podstawową klasą społeczną, związaną ściśle z przeszłością narodu i decydującą o jego przyszłości.
Anzelm Bohatyrowicz:
- powstaniec, który ocalał, stryj Jana Bohatyrowicza,
- poczciwy i szlachetny, o złamanym sercu; po upadku powstania i niezrealizowanym małżeństwie z Martą Korczyńską chorował przez dziewięć lat,
- przywiązany do tradycji narodowych, on głównie podtrzymuje w rodzinie Bohatyrowiczów legendę o Janie i Cecylii.
Jan Bohatyrowicz
- syn powstańca, Jerzego Bohatyrowicza, pochowanego we wspólnej mogile; wychowany przez stryja Anzelma; przedstawiciel młodego pokolenia w zaścianku Bohatyrowiczów,
- pracowity, kocha pracę, dzielny, szlachetny, nieśmiały, wstydliwy, żywego usposobienia,
- nie ma żadnego wykształcenia, ale jest w nim wiele wrodzonej, głębokiej kultury oraz delikatność uczuć, grzeczność, rycerskość wobec kobiet,
- jego życie posiada cel, godność i sens.
- pokochał Justynę od pierwszego spotkania, ona dostrzegła nieśmiałe jego uczucie; początkowo nie śmiał marzyć, by ta urodziwa panna ze dworu zgodziła się zostać jego żoną.
Konflikt między dworem a zaściankiem:
- nici przyjaźni dworu z zaściankiem nawiązał kiedyś Andrzej Korczyński, wchodząc w przyjazne stosunki z Jerzym Bohatyrowiczem; współpracowali zgodnie, przygotowując się do walki, której konieczność jednakowo rozumieli; potem obaj polegli w powstaniu; pamięć o Andrzeju żyje w zagrodach, jest otaczana czcią,
- współpraca i przyjaźń między dworem a zaściankiem z okresu powstania styczniowego popada później stopniowo w zapomnienie; dwór oddala się coraz bardziej od zaścianka, w końcu dochodzi do zatargu, dwór wytacza zaściankowi proces o szkodę w zbożu, Bohatyrowicze zajeżdżają grunty Benedykta; w miejsce powstaniowej solidarności rodzi się konflikt; dawniej Benedykt bratał się z zaściankiem, a teraz się z nim procesuje, proces wygrywa i jest w stanie zniszczyć materialnie wielu jego mieszkańców,
- zaistniały konflikt wynika z zatracenia poczucia wspólnoty, jakie łączyło ich w obliczu powstania i ma podłoże ekonomiczne; zaściankowi brak łąk, pastwisk, ziemi, a ma nadmiar rąk do pracy, dlatego Bohatyrowicze z zazdrością spoglądają na dworską, niekiedy źle gospodarowaną ziemię,
- w końcu, dzięki Witoldowi, dochodzi do zgody między dworem a zaściankiem; zgodę poprzedza jego dramatyczna rozmowa z ojcem; Benedykt daruje dochodzenia po wygranym procesie, postanawia nie egzekwować wyroku sądowego i przy pomocy syna układa program nowego braterskiego współżycia między dworem a zaściankiem, z perspektywą przyszłości,
- następuje zbliżenie między dworem a zaściankiem; małżeństwo Jana i Justyny - podobnie jak w "Panu Tadeuszu" - przyczyni się do połączenia dwóch skłóconych, odmiennych środowisk; dwór Benedykta znajdzie niezbędną siłę roboczą, a małorolni mieszkańcy zaścianka staną się dzierżawcami i pracownikami najemnymi dworu; zbratanie się z ludem uratuje warstwę ziemiańską; Orzeszkowa proponuje więc zgodną współpracę całego narodu; powieść kończy się happy endem, wszystkie wątki znajdują szczęśliwe rozwiązanie,
- symbolem zgody i powrotu do tradycji solidaryzmu stają się dwie mogiły,
- w zmianie postawy Benedykta wobec zaścianka i idei wspólnej z nim pracy decydującą rolę odgrywajego syn Witold.
Witold Korczyński
- optymista, idealista, energiczny, pełen młodzieńczego zapału, nadmiernie wrażliwy, przygotowujący się do zawodu rolnika (agronom, tak jak ojciec),
- wyrasta w atmosferze ideałów pozytywizmu, wierzy w hasła pozytywistów i sam je głosi,
- przejęty ideą pracy i reformy społecznej,
- pogardza pasożytami wśród ziemian oraz kobietami-lalkami,
- idzie w lud, kocha go, pomaga mu, występuje w jego obronie; od Bohatyrowiczów pobiera lekcje patriotyzmu; w pracy na rzecz ludu widzi cel swego życia,
reprezentuje powrót do młodzieńczych idei ojca; jego postawa jest podobna do postawy Benedykta, z tym, że pragnie on zreformować rolnictwo i stosunki społeczne na wsi i uważa to za swój obowiązek.
Konflikt między ojcem a synem:
- Witold przychodzi do ojca ze skargami i żalami Bohatyrowiczów; dochodzi między nimi do ostrego starcia; Witold, nie widząc innego wyjścia, w przystępie rozpaczy chwyta za strzelbę wiszącą na ścianie, by popełnić samobójstwo; Benedykt stara się wytłumaczyć synowi, co spowodowało, że stał się takim, jakim jest, a Witold stara się go przekonać o prawdzie swoich ideałów, co mu się w końcu udaje i następuje między nimi pojednanie
- dochodzą obaj do porozumienia odnośnie idei pozytywistycznych wyniesionych ze szkół przez Witolda, które okazują się zbieżne z pragnieniami Benedykta; Benedykt przekonuje się wreszcie, że zagubił swoje młodzieńcze ideały i że jego syn jest właśnie prawdziwym kontynuatorem tradycji patriotycznej.
Ostra krytyka pasożytnictwa arystokracji:
- grupa pasożytów (Kirło, Darzecki, Emilia) i bogatych nierobów (Zygmunt, Różyc) jest próżniacza i bezużyteczna; krytykuje ich Benedykt mówiąc:
"Człowiek, który na świecie jedząc chleb nie pracuje czy tam w nim błękitna płynie krew, czy popielata, czy czerwona, jest darmozjadem i niczym więcej"
- jest ona egoistyczna, otępiona przez nadmierne używanie życia i wyczerpana, niezbyt szczęśliwa, nie widzi sensu istnienia, poszukuje wrażeń w erotyzmie (na wzmiankę o kobietach uśmiechają się Kirło i Orzelski, miłość jest głównym tematem rozmów Emilii i Plińskiej),
- zapomina o swoich obowiązkach; trwoni bezmyślnie majątki poza granicami kraju, cechuje ją kosmopolityzm; upadła na duchu i zobojętniała na losy swego kraju i narodu,
- nie przywiązuje żadnej wagi do ziemi rodzinnej, a niektórzy z nich potępiają nawet walkę o niepodległość; od tego świata odwracają się Witold, Justyna i Marynia Kirłówna.
Zygmunt Korczyński:
- pasożyt, rozpuszczony, zmanierowany, bardzo źle wychowany przez swoją zaślepioną matkę; zagraniczne wychowanie i odcięcie od rodzimego środowiska sprawiły, że czuje się źle w swoim kraju, pogardliwie odnosi się do "prowincji", jest zobojętniały, znieczulony na sprawy ogółu i kraju, cudzoziemiec w Polsce; tam widzi ojczyznę, gdzie mu najłatwizj żyć; pojęcia patriotyzmu są mu zupełnie obce, nawet go śmieszą,
- artysta-malarz, przekonany o swoim talencie, na próżno poszukuje odpowiedniego klimatu dla jego rozwoju,
- ceni siebie bardzo wysoko, zawsze wytwornie ubrany; znudzony szybko małżeństwem, stara się odnowić dawne uczucie do Justyny i proponuje jej, by została jego kochanką,
- rani najlepsze uczucia matki i żony; zimny, bez serca, egoista, wyrachowany; usilnie nalega na matkę, by sprzedała majątek i wyjechała z nim za granicę.
Teofil Różyc:
- bogaty magnat, wybitnie inteligentny, uprzejmy, ma dobre serce, opiekuje się Kirłową, pomaga jej kształcić dzieci; morfinista, nie może wyrwać się z nałogu, w 31 roku życia jest już ruiną moralną i fizyczną; na podróże po świecie stracił już dwie trzecie majątku odziedziczonego po ojcu; nie przywiązuje żadnej wagi do ziemi rodzinnej,
- widząc, że nie będzie mógł zbałamucić Justyny, aby stała się dla niego zabawką, zapewne zresztą na krótko, decyduje się ofiarować się jej za męża, ale ona odrzuca "dobrą partię", ku zdumieniu i oburzeniu otoczenia,
- zdaje sobie sprawę ze swej klęski życiowej.
Bolesław Kirło:
- próżniak, nierób, plotkarz, intrygant, cynik,
- spędza życie na jeżdżeniu od dworu do dworu, stały gość Korczyna,
- interesują go plotki i flirt, a trud wychowania pięciorga dzieci i prowadzenia gospodarstwa powierzył żonie.
Życie obyczajowe szlachty:
- bogactwo szczegółów życia obyczajowego ziemiaństwa i zaścianka, całokształt życia części Polski,
- salony i zagrody; opis mieszkania, jedzenia, ubrania - ubiór codzienny i odświętny,
- opis codziennego życia; zajęć, trudu i rozrywek, uroczystości i obrzędów zbiorowych, żniw i wesela (urozmaiconego nocną przejażdżką po Niemnie),
- zapis opowieści i podań ludowych.
Romantyzm i pozytywizm w utworze :
a) Przeszłość i teraźniejszość w powieści:
- przeszłość w powieści to czas powstania styczniowego; czas przywołany w utworze przez retrospekcję, czas idealny (wyidealizowany, bo zdarzenia tamtych lat to wzór dla teraźniejszości), traktowany w pamięci jednoznacznie pozytywnie; czasjedności, wspólnoty, wielkiej idei, poświęcenia, nieruchomy, czas święty; nie odszedł on w zapomnienie, posiada swój znak, jakim jest mogiła powstańcza; a miejsca święte w powieści to miejsca dwóch mogił,
- czas teraźniejszy to czas zasadniczej akcji toczącej się aktualnie w powieści - lato 1885 roku, przypadające po dwudziestu latach od chwili klęski powstania styczniowego.
b)Tradycje walk narodowowyzwoleńczych w powieści:
- nawiązanie do walk napoleońskich - opowiadanie dziadunia (90-letniego dziadka Jadwigi Domuntówny) o odwrocie Napoleona spod Moskwy i zamarznięciu jego 20-letniego brata Franciszka przy rodzimej chacie (Franciszka zwerbował do legionów Dominik Korczyński, ojciec Stanisława),
- Stanisław Korczyński, ojciec Benedykta brał udział w powstaniu listopadowym,
- powstanie styczniowe (opowieść Janka Bohatyrowicza, mogiła leśna) - wydarzenie niezwykłe i odgrywające bardzo ważną rolę w powieści, istotne dla zasadniczej akcji, ukazane jest w utworze jedynie we wspomnieniach i za pomocą niedomówień, ze względu na cenzurę.
c) Odbicie haseł pozytywizmu w utworze:
- hasło "pracy u podstaw" - praca dla ludu, zwrot w jego stronę, troska ojego rozwój i poprawę bytu, chęć zreformowania rolnictwa i stosunków społecznych na wsi - plan Witolda Korczyńskiego i Benedykta,
- kult pracy, która według Orzeszkowej jest potrzebą i najwyższą wartością w życiu człowieka, nadaje jego życiu sens i stanowi o jego godności - ideą pracy przejęty jest Witold i hołduje jej wielu bohaterów utworu,
hasło użyteczności dla społeczeństwa i kraju, związane z postulatem pracy - ostra krytyka pasożytnictwa arystokracji, . kult nauki, której przedstawicielem w powieści jest Witold Korczyński; uczy się, by wiedzę spożytkować i czyni plany na przyszłość,
- troska o utrzymanie polskiej ziemi, zastępująca etos walki zbrojnej - pogląd Benedykta, Witolda i Bohatyrowiczów.
Praca, jej sens, wartość i znaczenie w życiu poszczególn ch jednostek:
- Benedykt ideę pracy wiąże z umiłowaniem ziemi,
- Marta pracuje całe życie, jest to jedyny sens egzystencji, jaki znalazła,
- Jan i Anzelm kochają pracę; onajest ich żywiołem, źródłem utrzymania, daje im poczucie godności i zasłużonej dumy,
- Justyna poznaje pracę, próbujejej i staje sięjej rzeczniczką,
- praca w powieści pojmowana jest jako podstawa istnienia
- człowieka w przyrodzie oraz jako jego dobrowolny obowiązek, a nie jako przekleństwo biblijne; nowe spojrzenie na pracę w literaturze polskiej.
Dwie mogiły w utworze,Jana i Cecylii:
- symbol przeszłości; opowiada dzieje wielkiej miłości, która zerwała pęta odwiecznych przesądów i stała się zaczynem twórczej pracy cywilizacyjnej,
- uświęca rolę zaścianka na ziemi nadniemeńskiej,
- uczy młodych, że trzeba szukać szczęścia w miłości i w pracy, gdyż one stanowią o bogactwie i pięknie życia człowieka, ? leśny grób żołnierski, bezimienny, na którym nie ma nawet krzyża
- kryje kości 40 powstańców, którzy zginęli w walce z zaborcą i tu skończył się ich sen o wyzwoleniu,
- śpiewa żałobną pieśń, pełną łez i krwi,
uczy patriotyzmu; z niej młodzi czerpią moc i otuchę, ujej stóp rodzi się w nich wola, by życie uczynić pięknym (Jan i Justyna).
Miłość Jana i Justyny:
- dzieje miłości panny ze dworu i chłopa z zaścianka; powieść
miała nosić tytuł "Mezalians", w trakcie pisania pomysł zmienił się, miłość Jana i Justyny znajduje podwójne odbicie w utworze: pierwszy raz w legendzie o Janie i Cecylii, drugi raz w dziejach Anzelma i Marty; trzykrotnie powtarza się ta sama historia miłosna (on chłop, ona szlachetnie urodzona),
- miłość Justyny i Jana symbolem pobratania się ziemiaństwa z ludem.
Justyna Orzelska:
- urodziwa, zubożała szlachcianka, otrzymała staranne wykształcenie, znała język francuski, grała na pianinie, u wuja Benedykta nie miała żadnych obowiązków, jedynym jej zajęciem były robótki ręczne, książki, towarzyszenie ojcu; męczyła się z powodu własnej nieużyteczności, i przeżyłajuż swą pierwszą miłość - do Zygmunta; rozstanie z nim stało się dla niej cichą tragedią, rzuciło na nią cień smutku; odrzuca jego cyniczną propozycję przyjęcia roli kochanki, odrzuca zaloty Różyca: nie kocha go, czuje do niego wstręt,
- czuje się obca w salonach, gdzie osoby biedne jak ona są poniżane; budzi się w niej tęsknota za pracą, czuje chęć ucieczki; podczas imienin Emilii ucieka w pole i w takim właśnie nastroju zawiera bliższą znajomość z Janem, odwiedza zaścianek, odbywa wyprawę do dwóch mogił; Jan wciąga ją w obręb swojego świata, który jej się podoba, głębokie wrażenie czyni na niej historia Jana i Cecylii, którzy przełamali dzielące ich przesądy, uciekli do puszczy i tam założyli gniazdo rodzinne, stwarzając sobie szczęśliwe i pożyteczne życie, podczas żniw poznaje piękno pracy, miłość do Jana wywołuje szczęsliwą zmianę wjej smutnym życiu; bez wahania decyduje się na małżeństwo z nim, a oparciem moralnym przy powzięciu tej decyzjijest dla niej kuzyn Witold.
Podział postaci na dwie grupy:
- bohaterów pozytywnych: Benedykt Korczyński, Marta Korczyńska, Andrzejowa Korczyńska, Maria Kirłowa, Witold Korczyński,
- pasożytów i próżniaków: Emilia Korczyńska, Zygmunt Korczyński, Bolesław Kirło, Teofil Różyc, Orzelski, Darzecki.
Benedykt Korczyński:
- pracowity, szlachetny, rozumny, uczciwy, prawy, skromny; ukończył wyższe studia agronomiczne i powrócił do rodzinnego
Korczyna,
- reprezentuje ród szlachecki zasiedziały w swym majątku nad brzegiem Niemna od 150 lat; dziadek Dominik walczył w legionach napoleońskich, ojciec Stanisław - w powstaniu listopadowym, on z braćmi - Dominikiem i Andrzejem - w powstaniu styczniowym; Andrzej utworLył oddział powstańczy, z którego ocalał tylko Anzelm Bohatyrowicz; pozostali wraz z Andrzejem spoczywają w jednej mogile; Benedykt czuł i myślał niegdyś tak jak Andrzej,
- po powstaniu przeżył wstrząs i przełom w swych poglądach; z romantyka walczącego w powstaniu stał się pozytywistą (ale w ograniczonym zakresie) i człowiekiem ponurym, zamkniętym w sobie, zniechęconym, załamanym i otępiałym; do przemiany tej przyczyniły się jeszcze, poza klęską powstania, jego praca, troski i nieszczęśliwe małżeństwo z miłości z posażną Emilią, która stała mu się kamieniem u szyi: - egoistka, rozkapryszona romantyczka, ciężko chora na
histerię, która myśli tylko o swych dolegliwościach, narzeka na nudę, izoluje się całkowicie od pracy we dworze, interesuje się tylko zewnętrznym wyglądem córki, pracy męża nie rozumie, zarzuca mu brak wrażliwości na piękno i poezję,
- męczennica własnych niespełnionych pragnień; czyta romanse, a właściwie czyta jej głośno po nocach Teresa Plińska, jej pielęgniarka, towarzyszka i powiernica,
- zażądała od męża, aby od połowy jej posagu wypłacał procent, by mogła go przeznaczać na swoje osobiste potrzeby (nowe meble, książki, materiały do ręcznych robótek),
- jego brat Dominik zesłany po powstaniu do Rosji, gdzie obecnie pracuje - wybrał dobrobyt i wygodne życie, tracąc ideały młodości i więź z narodem - zaprasza go do siebie, chce mu pomóc ustawić się, ale Benedykt opiera się tej pokusie z powodu miłości do ziemi i syna; reprezentują obaj dwie różne postawy wobec życia,
- jego tryb życia, pełen wyrzeczeń i pracy ponad siły; pochylony od codziennego trudu, sam kieruje całym swoim gospodarstwem, dom prowadzi mu Marta Korczyńska, jego krewna, pracowita, zgorzkniała i zniechęcona do życia; w młodości, bojąc się pracy i opinii ludzkiej, nie zdecydowała się na małżeństwo z Anzelmem Bohatyrowiczem, zapłaciła za to samotnością,
- jego idea "trzymania się ziemi"; walczy o utrzymanie ziemi, kierując się wyłącznie własnym interesem ekonomicznym; cały swój wysiłek skupia na utrzymaniu Korczyna, dba o jego rozwój ekonomiczny, nie chce oddać ziemi w ręce obcych, pragnie w przyszłości przekazać ją synowi, wie, że gdy będzie zmuszony ją sprzedać, nie Polacy ją przejmą; w utrzymaniu ziemi widzi swój podstawowy i patriotyczny obowiązek; reprezentuje więc tę grupę ziemiaństwa, która utrzymuje swoją ziemię dzięki ogromnemu własnemu wysiłkowi,
- z umiłowaniem ziemi wiąże ideę pracy; pracę na ziemi polskiej uważa za sens życia i za akt patriotyzmu równy walce zbrojnej,
- walka o Korczyn prowadzi do starć i konfliktu z zaściankiem Bohatyrowiczów
- jego konflikt z synem
Andrzejowa Korczyńska
- arystokratka wdowa po powstańcu Andrzeju Korczyńskim - bracie Benedykta; wychowana w zamożnym domu ziemiańskim, wniosła w posagu bogate Osowce, gdzie mieszka i dzielnie kieruje swoim gospodarstwem; po śmierci męża wypełniała sobie czas poważną lekturą, uczyła wiejskie dzieci czytać, choć nigdy nie potrafiła zniżyć się do ludu; pomagała Benedyktowi w wychowaniu i kształceniu Justyny Orzelskiej,
- przeciw niej świadczy tylkojej syn, którego źle wychowała; popełniła zasadnicze błędy, izolując go od spraw społecznych, rozbudzając w nim egoizm i kosmopolityzm.
Maria Kirłowa:
- pracowita, sama prowadzi gospodarstwo, wychowując pięcioro dzieci, kocha dom i rodzinę, ma męża pasożyta, do którego odnosi się z wyrozumiałością, usprawiedliwiajego postępowanie, godne potępienia.
Obraz szlachty zaściankowej, zwanej w powieści ludem
- reprezentują ją: Anzelm Bohatyrowicz, Jan Bohatyrowicz, Fabian, Jaśmontowie, Staniewscy; przedstawiciele zaścianka zbierają się na weselu Elżuni,
- od wieków zrośnięci z krainą nadniemeńską, pierwsi ich przedkowie osiedlili się tu w XV wieku, czego dowodem jest mogiła Jana i Cecylii, założycieli rodu Bohatyrowiczów; zaborca pozbawił ich tytułów szlacheckich, nie uznając ich dyplomów; Orzeszkowa, urodzona i wychowana w stronach zamieszkiwanych licznie przez szlachtę zaściankową, poznała życie ludu, zachwycała się nim i w nim upatrywała szczególne wartości,
- ich wielka bieda, ciemnota, przeludnienie; mają drobne kawałki ziemi, trybem życia zbliżeni do chłopów, różnią się od nich większą dbałością o mieszkanie i jedzenie; cechuje ich poczucie niższości i zależności od dworu,
- są kłótliwi, rozprocesowani, chciwi ziemi, z tą ziemią jak z matką spojeni, gotowi procesować się o każdy jej kawałek; ona jest dla nich największym skarbem, znają jej wartość,
- nie znają natomiast pijaństwa ani złodziejstwa, są pełni życia, sił i energii; mają wiele wrodzonej dumy, inteligencji i ciekawości świata; przywiązują wielką wagę do form grzeczności i należytego zachowywania się w towarzystwie, są gościnni i grzeczni dla przybyszów ze dworu,
- przywiązani do tradycji rodzinnych, podań i legend z przeszłości narodowej; kultywują miejsca, gdzie para pierwszych
Bohatyrowiczów rozpoczęła swoją cywilizacyjną misję oraz gdzie spoczywają powstańcy styczniowi, nigdy nie zapominają o tych dwóch mogiłach, są ich strażnikami, opiekunami i czcicielami; nie zapominają też starych pieśni i podań; chlubią się bohaterstwem swych przodków i faktem, że ich szlachectwo urosło z twórczego trudu prostego rolnika-oracza,
- cechuje ich głęboki patriotyzm i więź z narodem, kochają ziemię i ojczyznę,
- między postawą Bohatyrowiczów a postawą przedstawicieli ziemiaństwa, szczególnie arystokracji, istnieją poważne różnice; mają oni przewagę nad dworem, a zapewnia ją:
- ich praca na roli i bliski kontakt z przyrodą, - krzepkość fizyczna i prostota obyczajów,
- żywy kult bohaterskiej przeszłości narodu,
- Bohatyrowiczowie w intencji autorki mieli być reprezentantami ludu, który miał się wysunąć na pierwszy plan w życiu całego narodu polskiego i stać się - dzięki swej liczebności i sile - podstawową klasą społeczną, związaną ściśle z przeszłością narodu i decydującą o jego przyszłości.
Anzelm Bohatyrowicz:
- powstaniec, który ocalał, stryj Jana Bohatyrowicza,
- poczciwy i szlachetny, o złamanym sercu; po upadku powstania i niezrealizowanym małżeństwie z Martą Korczyńską chorował przez dziewięć lat,
- przywiązany do tradycji narodowych, on głównie podtrzymuje w rodzinie Bohatyrowiczów legendę o Janie i Cecylii.
Jan Bohatyrowicz
- syn powstańca, Jerzego Bohatyrowicza, pochowanego we wspólnej mogile; wychowany przez stryja Anzelma; przedstawiciel młodego pokolenia w zaścianku Bohatyrowiczów,
- pracowity, kocha pracę, dzielny, szlachetny, nieśmiały, wstydliwy, żywego usposobienia,
- nie ma żadnego wykształcenia, ale jest w nim wiele wrodzonej, głębokiej kultury oraz delikatność uczuć, grzeczność, rycerskość wobec kobiet,
- jego życie posiada cel, godność i sens.
- pokochał Justynę od pierwszego spotkania, ona dostrzegła nieśmiałe jego uczucie; początkowo nie śmiał marzyć, by ta urodziwa panna ze dworu zgodziła się zostać jego żoną.
Konflikt między dworem a zaściankiem:
- nici przyjaźni dworu z zaściankiem nawiązał kiedyś Andrzej Korczyński, wchodząc w przyjazne stosunki z Jerzym Bohatyrowiczem; współpracowali zgodnie, przygotowując się do walki, której konieczność jednakowo rozumieli; potem obaj polegli w powstaniu; pamięć o Andrzeju żyje w zagrodach, jest otaczana czcią,
- współpraca i przyjaźń między dworem a zaściankiem z okresu powstania styczniowego popada później stopniowo w zapomnienie; dwór oddala się coraz bardziej od zaścianka, w końcu dochodzi do zatargu, dwór wytacza zaściankowi proces o szkodę w zbożu, Bohatyrowicze zajeżdżają grunty Benedykta; w miejsce powstaniowej solidarności rodzi się konflikt; dawniej Benedykt bratał się z zaściankiem, a teraz się z nim procesuje, proces wygrywa i jest w stanie zniszczyć materialnie wielu jego mieszkańców,
- zaistniały konflikt wynika z zatracenia poczucia wspólnoty, jakie łączyło ich w obliczu powstania i ma podłoże ekonomiczne; zaściankowi brak łąk, pastwisk, ziemi, a ma nadmiar rąk do pracy, dlatego Bohatyrowicze z zazdrością spoglądają na dworską, niekiedy źle gospodarowaną ziemię,
- w końcu, dzięki Witoldowi, dochodzi do zgody między dworem a zaściankiem; zgodę poprzedza jego dramatyczna rozmowa z ojcem; Benedykt daruje dochodzenia po wygranym procesie, postanawia nie egzekwować wyroku sądowego i przy pomocy syna układa program nowego braterskiego współżycia między dworem a zaściankiem, z perspektywą przyszłości,
- następuje zbliżenie między dworem a zaściankiem; małżeństwo Jana i Justyny - podobnie jak w "Panu Tadeuszu" - przyczyni się do połączenia dwóch skłóconych, odmiennych środowisk; dwór Benedykta znajdzie niezbędną siłę roboczą, a małorolni mieszkańcy zaścianka staną się dzierżawcami i pracownikami najemnymi dworu; zbratanie się z ludem uratuje warstwę ziemiańską; Orzeszkowa proponuje więc zgodną współpracę całego narodu; powieść kończy się happy endem, wszystkie wątki znajdują szczęśliwe rozwiązanie,
- symbolem zgody i powrotu do tradycji solidaryzmu stają się dwie mogiły,
- w zmianie postawy Benedykta wobec zaścianka i idei wspólnej z nim pracy decydującą rolę odgrywajego syn Witold.
Witold Korczyński
- optymista, idealista, energiczny, pełen młodzieńczego zapału, nadmiernie wrażliwy, przygotowujący się do zawodu rolnika (agronom, tak jak ojciec),
- wyrasta w atmosferze ideałów pozytywizmu, wierzy w hasła pozytywistów i sam je głosi,
- przejęty ideą pracy i reformy społecznej,
- pogardza pasożytami wśród ziemian oraz kobietami-lalkami,
- idzie w lud, kocha go, pomaga mu, występuje w jego obronie; od Bohatyrowiczów pobiera lekcje patriotyzmu; w pracy na rzecz ludu widzi cel swego życia,
reprezentuje powrót do młodzieńczych idei ojca; jego postawa jest podobna do postawy Benedykta, z tym, że pragnie on zreformować rolnictwo i stosunki społeczne na wsi i uważa to za swój obowiązek.
Konflikt między ojcem a synem:
- Witold przychodzi do ojca ze skargami i żalami Bohatyrowiczów; dochodzi między nimi do ostrego starcia; Witold, nie widząc innego wyjścia, w przystępie rozpaczy chwyta za strzelbę wiszącą na ścianie, by popełnić samobójstwo; Benedykt stara się wytłumaczyć synowi, co spowodowało, że stał się takim, jakim jest, a Witold stara się go przekonać o prawdzie swoich ideałów, co mu się w końcu udaje i następuje między nimi pojednanie
- dochodzą obaj do porozumienia odnośnie idei pozytywistycznych wyniesionych ze szkół przez Witolda, które okazują się zbieżne z pragnieniami Benedykta; Benedykt przekonuje się wreszcie, że zagubił swoje młodzieńcze ideały i że jego syn jest właśnie prawdziwym kontynuatorem tradycji patriotycznej.
Ostra krytyka pasożytnictwa arystokracji:
- grupa pasożytów (Kirło, Darzecki, Emilia) i bogatych nierobów (Zygmunt, Różyc) jest próżniacza i bezużyteczna; krytykuje ich Benedykt mówiąc:
"Człowiek, który na świecie jedząc chleb nie pracuje czy tam w nim błękitna płynie krew, czy popielata, czy czerwona, jest darmozjadem i niczym więcej"
- jest ona egoistyczna, otępiona przez nadmierne używanie życia i wyczerpana, niezbyt szczęśliwa, nie widzi sensu istnienia, poszukuje wrażeń w erotyzmie (na wzmiankę o kobietach uśmiechają się Kirło i Orzelski, miłość jest głównym tematem rozmów Emilii i Plińskiej),
- zapomina o swoich obowiązkach; trwoni bezmyślnie majątki poza granicami kraju, cechuje ją kosmopolityzm; upadła na duchu i zobojętniała na losy swego kraju i narodu,
- nie przywiązuje żadnej wagi do ziemi rodzinnej, a niektórzy z nich potępiają nawet walkę o niepodległość; od tego świata odwracają się Witold, Justyna i Marynia Kirłówna.
Zygmunt Korczyński:
- pasożyt, rozpuszczony, zmanierowany, bardzo źle wychowany przez swoją zaślepioną matkę; zagraniczne wychowanie i odcięcie od rodzimego środowiska sprawiły, że czuje się źle w swoim kraju, pogardliwie odnosi się do "prowincji", jest zobojętniały, znieczulony na sprawy ogółu i kraju, cudzoziemiec w Polsce; tam widzi ojczyznę, gdzie mu najłatwizj żyć; pojęcia patriotyzmu są mu zupełnie obce, nawet go śmieszą,
- artysta-malarz, przekonany o swoim talencie, na próżno poszukuje odpowiedniego klimatu dla jego rozwoju,
- ceni siebie bardzo wysoko, zawsze wytwornie ubrany; znudzony szybko małżeństwem, stara się odnowić dawne uczucie do Justyny i proponuje jej, by została jego kochanką,
- rani najlepsze uczucia matki i żony; zimny, bez serca, egoista, wyrachowany; usilnie nalega na matkę, by sprzedała majątek i wyjechała z nim za granicę.
Teofil Różyc:
- bogaty magnat, wybitnie inteligentny, uprzejmy, ma dobre serce, opiekuje się Kirłową, pomaga jej kształcić dzieci; morfinista, nie może wyrwać się z nałogu, w 31 roku życia jest już ruiną moralną i fizyczną; na podróże po świecie stracił już dwie trzecie majątku odziedziczonego po ojcu; nie przywiązuje żadnej wagi do ziemi rodzinnej,
- widząc, że nie będzie mógł zbałamucić Justyny, aby stała się dla niego zabawką, zapewne zresztą na krótko, decyduje się ofiarować się jej za męża, ale ona odrzuca "dobrą partię", ku zdumieniu i oburzeniu otoczenia,
- zdaje sobie sprawę ze swej klęski życiowej.
Bolesław Kirło:
- próżniak, nierób, plotkarz, intrygant, cynik,
- spędza życie na jeżdżeniu od dworu do dworu, stały gość Korczyna,
- interesują go plotki i flirt, a trud wychowania pięciorga dzieci i prowadzenia gospodarstwa powierzył żonie.
Życie obyczajowe szlachty:
- bogactwo szczegółów życia obyczajowego ziemiaństwa i zaścianka, całokształt życia części Polski,
- salony i zagrody; opis mieszkania, jedzenia, ubrania - ubiór codzienny i odświętny,
- opis codziennego życia; zajęć, trudu i rozrywek, uroczystości i obrzędów zbiorowych, żniw i wesela (urozmaiconego nocną przejażdżką po Niemnie),
- zapis opowieści i podań ludowych.
Romantyzm i pozytywizm w utworze :
a) Przeszłość i teraźniejszość w powieści:
- przeszłość w powieści to czas powstania styczniowego; czas przywołany w utworze przez retrospekcję, czas idealny (wyidealizowany, bo zdarzenia tamtych lat to wzór dla teraźniejszości), traktowany w pamięci jednoznacznie pozytywnie; czasjedności, wspólnoty, wielkiej idei, poświęcenia, nieruchomy, czas święty; nie odszedł on w zapomnienie, posiada swój znak, jakim jest mogiła powstańcza; a miejsca święte w powieści to miejsca dwóch mogił,
- czas teraźniejszy to czas zasadniczej akcji toczącej się aktualnie w powieści - lato 1885 roku, przypadające po dwudziestu latach od chwili klęski powstania styczniowego.
b)Tradycje walk narodowowyzwoleńczych w powieści:
- nawiązanie do walk napoleońskich - opowiadanie dziadunia (90-letniego dziadka Jadwigi Domuntówny) o odwrocie Napoleona spod Moskwy i zamarznięciu jego 20-letniego brata Franciszka przy rodzimej chacie (Franciszka zwerbował do legionów Dominik Korczyński, ojciec Stanisława),
- Stanisław Korczyński, ojciec Benedykta brał udział w powstaniu listopadowym,
- powstanie styczniowe (opowieść Janka Bohatyrowicza, mogiła leśna) - wydarzenie niezwykłe i odgrywające bardzo ważną rolę w powieści, istotne dla zasadniczej akcji, ukazane jest w utworze jedynie we wspomnieniach i za pomocą niedomówień, ze względu na cenzurę.
c) Odbicie haseł pozytywizmu w utworze:
- hasło "pracy u podstaw" - praca dla ludu, zwrot w jego stronę, troska ojego rozwój i poprawę bytu, chęć zreformowania rolnictwa i stosunków społecznych na wsi - plan Witolda Korczyńskiego i Benedykta,
- kult pracy, która według Orzeszkowej jest potrzebą i najwyższą wartością w życiu człowieka, nadaje jego życiu sens i stanowi o jego godności - ideą pracy przejęty jest Witold i hołduje jej wielu bohaterów utworu,
hasło użyteczności dla społeczeństwa i kraju, związane z postulatem pracy - ostra krytyka pasożytnictwa arystokracji, . kult nauki, której przedstawicielem w powieści jest Witold Korczyński; uczy się, by wiedzę spożytkować i czyni plany na przyszłość,
- troska o utrzymanie polskiej ziemi, zastępująca etos walki zbrojnej - pogląd Benedykta, Witolda i Bohatyrowiczów.
Praca, jej sens, wartość i znaczenie w życiu poszczególn ch jednostek:
- Benedykt ideę pracy wiąże z umiłowaniem ziemi,
- Marta pracuje całe życie, jest to jedyny sens egzystencji, jaki znalazła,
- Jan i Anzelm kochają pracę; onajest ich żywiołem, źródłem utrzymania, daje im poczucie godności i zasłużonej dumy,
- Justyna poznaje pracę, próbujejej i staje sięjej rzeczniczką,
- praca w powieści pojmowana jest jako podstawa istnienia
- człowieka w przyrodzie oraz jako jego dobrowolny obowiązek, a nie jako przekleństwo biblijne; nowe spojrzenie na pracę w literaturze polskiej.
Dwie mogiły w utworze,Jana i Cecylii:
- symbol przeszłości; opowiada dzieje wielkiej miłości, która zerwała pęta odwiecznych przesądów i stała się zaczynem twórczej pracy cywilizacyjnej,
- uświęca rolę zaścianka na ziemi nadniemeńskiej,
- uczy młodych, że trzeba szukać szczęścia w miłości i w pracy, gdyż one stanowią o bogactwie i pięknie życia człowieka, ? leśny grób żołnierski, bezimienny, na którym nie ma nawet krzyża
- kryje kości 40 powstańców, którzy zginęli w walce z zaborcą i tu skończył się ich sen o wyzwoleniu,
- śpiewa żałobną pieśń, pełną łez i krwi,
uczy patriotyzmu; z niej młodzi czerpią moc i otuchę, ujej stóp rodzi się w nich wola, by życie uczynić pięknym (Jan i Justyna).
Miłość Jana i Justyny:
- dzieje miłości panny ze dworu i chłopa z zaścianka; powieść
miała nosić tytuł "Mezalians", w trakcie pisania pomysł zmienił się, miłość Jana i Justyny znajduje podwójne odbicie w utworze: pierwszy raz w legendzie o Janie i Cecylii, drugi raz w dziejach Anzelma i Marty; trzykrotnie powtarza się ta sama historia miłosna (on chłop, ona szlachetnie urodzona),
- miłość Justyny i Jana symbolem pobratania się ziemiaństwa z ludem.
Justyna Orzelska:
- urodziwa, zubożała szlachcianka, otrzymała staranne wykształcenie, znała język francuski, grała na pianinie, u wuja Benedykta nie miała żadnych obowiązków, jedynym jej zajęciem były robótki ręczne, książki, towarzyszenie ojcu; męczyła się z powodu własnej nieużyteczności, i przeżyłajuż swą pierwszą miłość - do Zygmunta; rozstanie z nim stało się dla niej cichą tragedią, rzuciło na nią cień smutku; odrzuca jego cyniczną propozycję przyjęcia roli kochanki, odrzuca zaloty Różyca: nie kocha go, czuje do niego wstręt,
- czuje się obca w salonach, gdzie osoby biedne jak ona są poniżane; budzi się w niej tęsknota za pracą, czuje chęć ucieczki; podczas imienin Emilii ucieka w pole i w takim właśnie nastroju zawiera bliższą znajomość z Janem, odwiedza zaścianek, odbywa wyprawę do dwóch mogił; Jan wciąga ją w obręb swojego świata, który jej się podoba, głębokie wrażenie czyni na niej historia Jana i Cecylii, którzy przełamali dzielące ich przesądy, uciekli do puszczy i tam założyli gniazdo rodzinne, stwarzając sobie szczęśliwe i pożyteczne życie, podczas żniw poznaje piękno pracy, miłość do Jana wywołuje szczęsliwą zmianę wjej smutnym życiu; bez wahania decyduje się na małżeństwo z nim, a oparciem moralnym przy powzięciu tej decyzjijest dla niej kuzyn Witold.
