Nazwa pozytywizmu pochodzi od terminu zawartego w dziele francuskiego filozofa Augusta Comte\'a Kurs filozofii pozytywnej. \"Pozytywny\" - realny, użyteczny, pewny i ścisły, względny (nie absolutny). W ten sposób pozytywizm rozwinął się w Anglii i opierał się na zaufaniu do nauki, na metodzie empirycznej i ówczesnej wiedzy przyrodniczej, był wynikiem rozwoju kapitalizmu, a więc głęboko antyfeudalny.
W historii literatury polskiej pozytywizmem nazywa się okres pomiędzy romantyzmem a Młodą Polską, przy czym za datę kresu romantyzmu przyjmuje się rok 1863, a za początek Młodej Polski - zazwyczaj lata 1890 - 1895.
W żadnym kraju europejskim nie używa się terminu pozytywizm w podobnym jak u nas znaczeniu. Europa okres ten zwykła nazywać naturalizmem, realizmem, też symbolizmem. Termin pozytywizm stosuje się do jednego z wielkich systemów politycznych, którego główne tezy zostały sformułowane w XIX wieku i który miał potem kontynuację w XX wieku. O pozytywiźmie piszą więc na Zachodzie historycy filozofii, a nie historycy literatury, w Polsce jedni i drudzy.
1864 ? uwłaszczenie chłopów w Królestwie;
1867 ? autonomia Galicji;
1872 ? początek walki Bismarcka z polskością
1874 ? likwidacja Królestwa Polskiego.
1890 ? złożenie zwłok Mickiewicza na Wawelu;
1894 ? Hakata;
1866 - wojna Prus i Włoch z Austrią;
1867 - powstanie Austro-Węgier;
1868 - zamach stanu cesarza japońskiego
Pokonany politycznie kraj, mocno zapóźniony w rozwoju ekonomicznym i społecznym, gdy cała Europa przeżywa wspaniały rozkwit cywilizacji, wlec się może jedynie w ogonie państw wolnych i budujących dobrobyt swych obywateli. Zrozumiało to młode pokolenie Polaków i zaczęło głosić nowe, inne sposoby ratowania ojczyzny. W związku z tym za datę początkową pozytywizmu uznaje się rok 1863. Za granicę końcową można uznać w przybliżeniu ostatnie lata XIX w., kiedy pojawiają się kolejne, nowe założenia programowe w literaturze i sztuce.
Postawę polityczną pokolenia popowstaniowego kształtuje przede wszystkim hasło \"nie dajmy się wyniszczyć\". Kolejne klęski zrywów zbrojnych zrodziły pewność, że naród jest za słaby, by móc liczyć na zwycięstwo w walce z zaborcami. Stąd też zrezygnowano z walki narodowowyzwoleńczej, z działalności konspiracyjnej, na rzecz tzw. trzeźwości politycznej, która daje szansę utrzymania się w jedności i możliwość rozwoju narodu włączonego w organizm polityczny państw zaborczych.
Galicja. Duże swobody polityczne. Wpłynęło to na rozwój szkół i instytucji kulturalnych. W Krakowie i we Lwowie działały polskie uniwersytety, powstała Akademia Umiejętności, polskie teatry i wydawnictwa miały dość szerokie pole działania. Z drugiej strony władze austriackie widziały nasze ziemie przede wszystkim jako zaplecze gospodarcze i dlatego faworyzowały polskie ziemiaństwo. Warstwa ta przybrała wiernopoddańczą postawę wobec Austrii.
Arystokracja wysłała list do cesarza poddający Galicję we
władanie cesarza. Podobnie było z \"Teką Stańczyka\" (autorstwa czołowych naukowców i publicystów) w której nawoływano do całkowitego posłuszeństwa władzom. Organem prasowym \"stańczykowców\" był krakowski \"Czas\". Położenie mas chłopskich było tragiczne.
Zabór pruski. Sytuacja Polaków była znacznie gorsza. Szczególnie pod rządami Bismarcka (kanclerza) zabór pruski podlegał wyniszczającej germanizacji. Ograniczono działalność kulturalną, oświatową, społeczną oraz utrudniono osiedlanie się na nowych terenach.
Zabór rosyjski. Klęska powstania styczniowego, które rozegrało się głównie na tych terenach, sprowadziła na Królestwo szczególne represje. Polacy zostali usunięci z pracy w administracji, językiem urzędowym został rosyjski, rusyfikacją objęto szkoły i urzędy. Warszawa przestała być stolicą, byłym powstańcom konfiskowano majątki, cenzurowano prasę, wydawnictwa i spektakle teatralne.
Główni przedstawiciele filozofii:
A.COMTE \"Wykłady filozofii pozytywnej\" - filozofia pozytywna:
filozofia pozytywna ma sens praktyczny - ma służyć poprawie życia, badać przedmioty rzeczywiste i rzeczy dostępne rozumem;
cel tej filozofii - uzyskiwać wiedzę pewną;
wzorem postępowania filozofa są nauki przyrodnicze (fizyka, chemia) i ich metody: eksperyment i obserwacja;
przedmiotem badań mogą być tylko fakty fizyczne, a nie psychiczne, gdyż o psychice wiedzy pewnej posiąść nie można.
HERBERT SPENCER \"Wstęp do socjologii\" - ewolucjonizm
był uczniem Darwina;
propagował ideę ewolucjonizmu, czyli myśl, że cała rzeczywistość podlega stałej zmianie w jednym kierunku i według jednego prawa;
ta ewolucja to rozwój i postęp ludzkości;
u podstaw jego myśli leżała biologia;
HIPOLIT TAINE \"Rasa, środowisko, moment\" -determinizm
uważał, że każde zjawisko ludzkiej rzeczywistości jest uwarunkowane przez zespół czynników - oznacza to, że jest zdeterminowane, bo \"determino\" znaczy \"ograniczam\";
zdeterminowany przez różne okoliczności jest pisarz;
\"determinaty\" człowieka to: rasa (jakie cechy dziedziczy), środowisko (gdzie się wychowuje), moment dziejowy (w jakiej chwili historycznej żyje);
JOHN STUART MILL \"Co to jest utylitaryzm?\" - utylitaryzm
głosił \"użyteczność\" wszystkich dzieł człowieka, w tym także literatury;
wszystko, co czyni człowiek, powinno przynosić pożytek społeczeństwu, nauczać, wychowywać, krzewić ideały moralne itd. (tylko takie działania mają sens);
na postulowaniu \"użyteczności\" polega utylitaryzm
Kierunki filozoficzne:
MONIZM PRZYRODNICZY:
*jedność świata natury i ludzi - cały świat podlega tym samym prawom;
*stosowanie do badania sfery ludzkiej metod biologii i fizyki, eksperymentu i obserwacji;
SCJENTYZM:
*zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu, gdyż tylko ona jest źródłem rzetelnej wiedzy;
PRAKTYCYZM:
*stawianie sobie osiągalnych, rozsądnych celów, troska o dobór środków do ich urzeczywistnienia; odwrotność romantycznego \"mierz siły na zamiary\"
AGNOSTYCYZM:
*zakłada, że nie można do końca poznać świata i praw nim rządzących;
*są rzeczy, których rozum nie ogarnia - są i będą, lecz nie należy się nimi zajmować;
*badać trzeba tylko dostępne zmysłom zjawiska i ich związki;
ORGANICYZM:
*pochodna ewolucjonizmu i patrzenia na świat człowieka z punktu widzenia biologa;
*traktowanie społeczeństwa jako organizmu - jeśli zachoruje drobna nawet jego część, to całe społeczeństwo to odczuje;
RELATYWIZM:
*głosi, że pojęcia takie jak dobro, zło, piękno, prawda są względne, zależne od relacji i okoliczności (czyli są relatywne)
MINIMALIZM:
*człowiek powinien zajmować się tylko tym zbiorem zagadnień, który jest mu dostępny i możliwy do zbadania;
NATURALIZM:
*krytykowany i odrzucany przez Sienkiewicza za zajmowanie się marginesami, a nawet \"rynsztokami życia\";
*obrazy Powiśla w \"Lalce\";
*pisarze przyjmują postawę uczonych - badaczy przyrody;
*podstawowy postulat to obiektywizm (dydaktyzm odsuwa się na plan dalszy);
Prądy estetyczne epoki:
Realizm ? kreowanie świata przedstawionego utworu literackiego w sposób wiernie oddający rzeczywistość obiektywną, zastaną przez twórcę. Dostrzec tu można powrót do znanej w starożytności zasady mimesis ? obrazowania, naśladowania. Pisarz osiąga zamierzony cel przez wnikliwą obserwację, rzetelną wiedzę o społeczeństwie i prawach rządzących w świecie. Bohaterami utworów literackich są przeciętni, nie wyróżniający się z otoczenia ludzie. Najwłaściwszą formą literacką jest powieść ? jako posiadająca największe możliwości przedstawiania rzeczywistości. W powieściach (opowiadaniach) nadrzędna jest rola wszechwiedzącego narratora, reprezentującego wszechstronną wiedzę o świecie. Twórcami prozy realistycznej są między innymi Francuzi ? H. Balzac \"Ojciec Goriot\", Stendhal, Anglik ? K. Dickens, Rosjanie ? Lew Tołstoj \"Anna Karenina\", F. Dostojewski \"Zbrodnia i kara\".
Odmianą realizmu jest realizm krytyczny (występujący w literaturze polskiej na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku), kiedy rzeczywistość obiektywna zostaje w dziele literackim poddana krytyce. Twórca występuje w stosunku do niej z pozycji ideologa pozytywistycznego, który poddaje surowej ocenie wszelkie przejawy niezgodności z założeniami epoki. Do najwybitniejszych osiągnięć realizmu krytycznego należą liczne dzieła E. Orzeszkowej, H. Sienkiewicza, B. Prusa (przede wszystkim \"Lalka\"), M. Konopnickiej.
Naturalizm (weryzm) ? prąd ten powstał we Francji, wywodził się z twórczości G. Flauberta, braci E. i J. Goncourt oraz z podstaw filozofii H. Taine\'a. Twórca i teoretyk naturalizmu E. Zola pragnął upodobnić metody stosowane w dziele literackim do metod, jakimi posługują się nauki eksperymentalne. naukowość polegać miała na postawie skrajnie obiektywistycznej. Pisarz nie miał prawa podporządkować obrazu świata założonym z góry tendencjom, występować w roli komentatora, przedmiotem jego zainteresowania miały być zjawiska świata współczesnego w postaci surowej. W Polsce teoretykami naturalizmu byli: A. Sygietyński, A. Dygasiński. S. Witkiewicz, B. Prus.
Do pozytywistach warszawskich należeli: Aleksander Świętochowski, Bolesław Prus, Julian Ochorowicz, Piotr Chmielowski, a także Eliza Orzeszkowa. Reprezentowali oni krytyczną postawę wobec powstania, uważając je za wydarzenie tragiczne i szkodliwe, jednak uważali, że demokratyzm należy kultywować i nadać mu rozmach.
Poglądy Orzeszkowej odzwierciedla esej wydany w Wilnie w 1880 roku Patriotyzm i kosmopolityzm, w którym mówi o wadze związków społecznych i historycznych, a także o obowiązku pracy. \"Przysługi otrzymane od społeczeństwa rodzimego jednostka wynagrodzić może tylko osobistą, własną pracą, a części zasobu zgromadzone przez wieki i miliony, na korzyść swą użyte, zwrócić zasobowi temu w postaci wytworów tej pracy.\"
Prus swój punkt widzenia przedstawił w Szkicu programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa, opublikowanym w 1883 roku w \"Nowinach\". Uważa, że człowiek nie może istnieć bez społeczeństwa, którego rozwój zależy od stopnia rozwoju jednostek. Państwo powinno być zamieszkane przez ludność silną, pracowitą i oświeconą. Szczęście, doskonałość i użyteczność to cechy, które poprzez jednostkę wpływają na społeczeństwo. Harmonia interesu prywatnego i społecznego to ideał, do którego dąży cywilizacja. Natomiast celem doskonalenia człowieka ma być wszechstronny rozwój jego fizyczności, zmysłów, inteligencji i uczuć i aby to było możliwe trzeba stać się \"członkiem czynnym nie tylko swojej rodziny, ale rozmaitych spółek, w których kształcą się przymioty obywatelskie. [...] Ale doskonalić się prawdziwie można tylko przez pracę i stosunki.\" Doskonałość człowieka jest zależna od stopnia znajomości praw natury i opanowania ich, dlatego należy upowszechnić nauki przyrodnicze i techniczne. \"Znaczy, że do zwiększenia sumy szczęścia i doskonałości trzeba, ażeby jak najwięcej jednostek, że nie powiem: każda jednostka, miała na własność jakieś siły natury, czy to ziemię, czy zwierzęta, czy motory, a obok nich pewną ilość surowych i przerobionych materiałów, gotowych wyrobów i łatwość nabycia gotówki.\"
Świętochowski, zwany również \"papieżem pozytywistów\" przedstawił swoje poglądy we Wskazaniach politycznych:
\"Pragniemy życia i szczęścia - rzeczywistego. Otóż przekonaliśmy się w bolesnych doświadczeniach, że ani jednego zapewnić, ani drugiego dać nam nie może gra w loterię wojenną i zagraniczne łaski, lecz ciężka, spokojna i wytrwała praca. [...] W dawniejszych traktatach politycznych panowała jakaś wrzawa wojenna, brzmiały bębny i trąby bojowe, każde słowo było cięciem pałasza lub świstem kuli: w obecnych, o ile je posiadamy, widzimy tylko głęboko w ugory rodzime zaryty pług i słyszymy spokojne nawoływania spracowanych oraczów. Tam obrazy przedednia rozstrzygającej bitwy, tu zabiegi około siewów i zbiorów. [...]
Jeżeli przed naszymi oczyma świeci wyczekiwany, a dotąd niespełniony ideał społeczeństwa, nie jest on groźnym, zakutym w zbroję państwem, lecz systemem stosunków, dozwalających wszystkim jednostkom rozwijać się naturalnie, pracować spokojnie, ujawniać swe pragnienia wszechstronnie.\"
W 1871 roku opublikował manifest My i wy, w którym miał być zawarty program młodych. Niestety czytelnik nie może dowiedzieć się o nim zbyt wiele, a autor przedstawia same ogólniki. Mówi o potrzebie postępu, rozpowszechnieniu nauki w społeczeństwie.
\"My jesteśmy młodzi, nieliczni, nie rządzący się widokami własnych korzyści, uwolnieni z obowiązku hołdowania pewnym stosunkom i znajomością; wypowiadamy swoje przekonania otwarcie, nie lękamy się sądu i kontroli, pragniemy ją rozciągnąć na wszystkich, pragniemy pracy i nauki w społeczeństwie, pragniemy wywołać siły nowe, zużytkować istniejące, skierować uwagę przed, a nie poza siebie - oto nasze wady. Wy jesteście starzy, liczni, krępowani między sobą tysiącem niewidzialnych nici, skradacie się ze swoimi zasadami nieśmiało, żądacie w literaturze spokoju, nieruchomości, każecie wszystkim patrzeć w przeszłość, szanować nawet jej błędy.\"
Manifest ten łączy się ściśle ze sporem \"starej\" i \"młodej\" prasy, prezentując program społeczny \"młodych\" oraz ich poglądy opowiadające się za odrzuceniem przeżytków szlachetczyzny oraz tradycyjnego sposobu życia i gospodarowania. \"Młodzi\" reprezentowani przez pozytywistów występowali na łamach Przeglądu Tygodniowego, krytykując obóz zachowawczy i tradycjonalistyczny, atakując konsekwencje (głównie polityczne) romantycznego sposobu myślenia. Reprezentowali ideał postępowego, demokratycznego światopoglądu mieszczańskiego. \"Starzy\" reprezentowali tradycyjne, niechętne postępowi poglądy. Skupieni byli wokół \"Biblioteki Warszawskiej\", a także wokół konserwatywnej prasy galicyjskiej - Czas. Istniały jednak pewne płaszczyzny, na których poglądy przeciwstawnych obozów były zgodne. Była to m.in. niechęć do politycznych implikacji romantyzmu lub też postaw ugodowych.
Dużym utrudnieniem w polemice i przedstawieniu własnych poglądów była cenzura carska, zmuszająca publicystów do stosowania omówień, metafor, a także frazeologii retorycznej. Przeciwstawne poglądy obu obozów dotyczą stosunku wobec tradycji, nauki, religii, oceny klas społecznych, a także funkcji literatury i sztuki.
Aleksander Świętochowski jest również autorem artykułu opublikowanego w 1873 roku - Praca u podstaw, w którym dowodzi, że idea pracy przełamie konserwatywne nawyki i bariery między klasami.
\"U nas, pomimo że wrodzona łagodność narodu nie posługiwała się nigdy wyrafinowanym tyraństwem [...], postępowanie jednak obywateli z włościanami nie miało nic wspólnego z ojcostwem i opieką. Zawsze pojedynczymi wyrazami tych proporcji był przesąd, szlachecka buta, pogarda, niedbalstwo, a często ekonomskie baty. I dlatego, jeżeli wykładnik dzisiejszych stosunków nie ma być ujemny, powyższe czynniki zmienione być winny na: szkółki, biblioteczki, moralne wpływu, opiekę i tym podobne dźwignie ludowej oświaty i dobrobytu.\"
\"Praca u podstaw\" miała na celu rozszerzenie i przebudowę świadomości społecznej, a także wprowadzenie przekonania, że pomimo trudnej sytuacji politycznej (działania prowadzone przez zaborców, dążących do wynarodowienia Polaków) świat się zmienia i tworzy się nowoczesna cywilizacja miejsko- przemysłowa, a także dochodzą do głosu nowe klasy i warstwy społeczne. Warunkiem przetrwania narodu miało być uświadomienie tych warstw poprzez szeroki program edukacyjny i reedukacyjny. Przekonanie to wiązało pozytywistów z tradycją oświeceniową. Zawodność środków politycznych (wobec odsuniętej nadziei na odzyskanie niepodległości) została zastąpiona przez działania w sferze społecznej i ekonomicznej.Mimo wzburzenia, jakie Świętochowski wywołał swym artykułem Wskazania polityczne, miał on duży wpływ na ówczesną inteligencję, szczególnie kiedy objął redakcję pisma Prawda, w którym ogłaszał stały felieton o znamiennym, ironicznym tytule Liberum veto.
\"Przedburzowcy\" składali się z młodych pisarzy galicyjskich, m.in. należeli do nich: Michał Bałucki, Edward Lubowski, Walery Łoziński, Mieczysław Romanowski, Józef Szujski i Ludwig Gumplowicz. Ich nazwa pochodzi z wiersza Żegnaj Romanowskiego, w którym \"przedburzowiec\" oznacza człowieka przynależnego do \"przeklętego plemienia\", dotkniętego letargiem, oczekującego na burzę, która ocuci zmartwiałe serce.
\"Przedburzowcy\" pragnęli wielkiego przełomu historycznego i oczyszczającej przemiany, która miałaby gruntownie odrodzić naród, modlili się o sukces w walce z zastojem, zacofaniem i nawykiem społeczeństwa do niewoli. W 1863 roku wszyscy wzięli udział w powstaniu: Romanowski zginął, a po klęsce większość z nich znalazła się w więzieniu.
Opowiadali się przeciw mesjanizmowi i mistycyzmowi, krytykowali wierszoróbstwo romantyczne - środkiem wyrazu miał być dramat, poemat, a także prozatorska powieść.
Byli zwolennikami jednego z najwybitniejszych ówczesnych ekonomistów polskich, a zarazem filozofa pozytywistycznego - JÓZEFA SUPIŃSKIEGO. Jego najważniejsze dzieło to dwutomowa Szkoła polska gospodarstwa społecznego, w której przeciwstawia się lekceważeniu spraw gospodarczych przez romantyków oraz frazesom o wyższości ducha nad materią. Uważał, że duch ludzki nie rozwija się w biedzie lecz w zdrowym \"ciele\", natomiast moralność społeczeństw podnoszona jest przez powszechną oświatę i dobrobyt, a nie przez nawoływania moralistów. Bieda i zacofanie są przyczyną występków popełnianych w społeczeństwie, rzadziej zdarza się to w zbiorowościach zamożnych. Groźbą narodu jest mesjanistyczna wiara w wielką rolę przywódczą wobec innych narodów i marzenia poetyckie o pożytkach z przegranych powstań. Niewłaściwe jest odnoszenie się z pogardą do cywilizacji przemysłowo-handlowej oraz skrzętności praktycznej Zachodu. Nie powinno odkładać się unowocześnienia społeczeństwa i należy działać w tej dziedzinie (mimo ograniczeń w niewoli narodowej) o wiele skuteczniej i wszechstronniej. Nasze zacofanie nie wynika z niewoli politycznej, lecz ta niewola wynikła z zacofania.
Stańczycy rekrutowali się z konserwatystów galicyjskich, którzy w roku 1863 zaangażowali się w pomoc Królestwu, przechodząc na pozycje ugody z Austrią. Należeli do nich m.in.: Józef Szujski, Stanisław Tarnowski i Stanisław Koźmian. Ich nazwa pochodzi od tytułu felietonów Szujskiego, opublikowanych w 1869 roku - Teka Stańczyka (satyryczną tonację felietonów zapowiadało imię błazna-filozofa).
Oceniali powstanie jako nieszczęście, które dotknęło wszystkich i choć sprzeciwiali się osądom zaborczych sądów wojskowych, byli przeciwni pielęgnowaniu mentalności, która doprowadziła do wybuchu. Przyznawali hołd poległym, jednak nie zgadzali się z tworzeniem pochwalnej legendy zdarzeń, które tyle kosztowały Polaków. Kpili z prób uświęcania wspomnień i symboli roku 1863, z sentymentalizmu, z jakim rozpamiętywano konspirację i gotowanie się do nowych spisków. Uważali, że należy skończyć z patriotyzmem egzaltowanym oraz z mesjanistycznymi utopiami. Według nich postawa rewolucyjna straciła sens polityczny i społeczny i kłóciła się z nauką Kościoła. Przeciwstawiali się irracjonalizmowi politycznemu i zachwianiu moralno-religijnego porządku.
Rola publicystyki pozytywistycznej, nowelistyki i utworów tendencyjnych:
Publicystyka odegrała ważną rolę w propagowaniu haseł pozytywistycznych. Artykuły wzywające do podjęcia konkretnej pracy dla dobra całego społeczeństwa. Wskazywały na charakter literatury, która powinna być użyteczna, podająca przykłady potrzebnych postaw ludzkich i proponująca rozwiązanie problemów zgodnie z założeniami pozytywizmu. Na łamach czasopism toczyła się dyskusja na temat nowych założeń filozoficznych związanych z ideą pozytywistyczną (walka \"młodej prasy\" ze \"starą\"). Były to artykuły, felietony, reportaże, notatki prasowe i eseje. Artykuły pozytywistów drukowały takie pisma jak: \"Przegląd Tygodniowy\", \"Niwa\", \"Ateneum\"
Nowela była gatunkiem, który wcześniej niż inne osiągnął w literaturze polskiej poziom europejski. Noweliści polscy podjęli wówczas trud literackiego eksperymentu. Początkowo jej autorzy korzystali z tradycyjnych schematów, wzbogaconych składnikami ideowego programu. Stąd fabuły nowelistyczne miały charakter tendencyjnie uformowanego pozytywistycznego przykładu. Z drugiej strony kształtowała się norma potocznego i komunikatywnego stylu. Problematyka nowel nabiera cechy tendencyjnego ujmowania problemów podjętych już wcześniej przez publicystykę - aktualność i obowiązek interwencyjności. Tendencyjność z czasem zanika, świat przedstawiony staje się skomplikowany i niejednoznaczny, a jego ujęcie realistyczne.
W pozytywistycznej nowelistyce ważny jest problem bohatera, którym jest człowiek z ludu. Ukazana jest ciemnota i nędza chłopów. Powszechny staje się też temat miasta i cywilzacji. Humanitartzm autorów nowel wyraża się najpełniej w zdecydowanym eksponowaniu tematyki dziecięcej. Podejmowana jest także problematyka asymilacji Żydów i patriotyczna. Nowel odnoszące się do uniwersalnych wartości humanitaryzmu, demokratyzmu i patriotyzmu są one zwykle najbardziej wartościowe.
Literatura tendencyjna przeważała w literaturze pozytywistycznej między rokiem 1870 i 1880. Cechował ją schematyzm, który ujawnia się we wczesnych nowelach Orzeszkowej, Bałuckiego i Sienkiewicza. Utwory tendencyjne oceniały rzeczywistość przedstawianą, zawierały apele do czytelnika i pouczenia. Kreowanie postaci cechowała jednoznaczność - albo ktoś był dobry albo zły. Kulminacją utworu był mający pouczyć czytelnika finał o jasnej wymowie moralnej. Około roku 1880 zauważono jednak, że literatura taka sprzyja szablonom i uproszczeniom obrazu świata, a szlachetne intencje służą kiepskim pisarzom za usprawiedliwienie marnych utworów.
Lata osiemdziesiąte stanowią szczytowy okres w dziejach ówczesnej literatury polskiej. Powstały wtedy największe dzieła polskiej prozy dziewiętnastowiecznej. Po fazie nowelistyki nadeszła faza dojrzałego realizmu (lata 80), oraz faza schyłkowa (lata 90 -te, równoległa z Młodą Polską). Na lata 80-te przypadł rozwój naturalizmu. W prozie rozwijał się powoli i krył się jeszcze w cieniu wielkiej realistycznej powieści. Powieści i nowela lat osiemdziesiątych były i syntezą i oryginalnym przetworzeniem wcześniejszego dorobku prozy polskiej i obcej, a także rozwinięciem nowych doświadczeń artystycznych. Poetyka dojrzałego realizmu to także odkrycia w zakresie form narracyjnych, kompozycyjno - fabularnych, kreacji postaci, koncepcji języka i stylu. W latach dziewięćdziesiątych nastąpiło dalsze skomplikowanie obrazu literatury:}
Dramat pozytywistyczny obejmował tematykę historyczną lub mieszczańską. Pierwszy typ dramatu był epigoński; postromantyczny. Przedstawiał losy wybitnych jednostek, wydarzenia dziejowe, w których uwydatniały się namiętności prowadzące bohatera do zbrodni albo po-święceń. Autorami byli: Józef Szujski, Wincenty Rapacki.
Dramat mieszczański opierał się na stereotypach w kreacji bohaterów, sytuacji i puenty - był \"sztuką z tezą\". Wprowadzał motywy rodzinne; piętnowano przesądy stanowe, arystokrację, dorobkiewiczostwo czy pogoń za posagiem. Dramaty pisali: Michał Bałucki - \"Grube ryby\", \"Klub kawalerów\", Józef Bliziński - \"Rozbitkowie\"; Aleksander Świętochowski - \"Nieśmiertelne dusze\", \"Niewinni\"; Gabriela Zapolska - \"Moralność Pani Dulskiej\".
Dramat pozytywistyczny rodowodem sięga oświecenia; wpływ miała twórczość Moliere\'a. Sztuki usytuowane są w realiach współczesnego życia. Bohaterowie mają wyrazistą osobo-wość (dorobkiewicz, prosty szlachcic). Istnieje założenie, by nie tyle bawić i śmieszyć, ale pouczać i krytykować - umoralniająca tendencja.
W Warszawie istniały dwa teatry - Teatr Rozmaitości i Teatr Wielki. Władze zaborcze popie-rały repertuar baletowy, operowy i rozrywkowy. Na scenie przeważały utwory lekkie: farsy, wodewile, melodramaty. Rozwijała się sztuka aktorska - Helena Modrzejewska.
Duże znaczenie miały teatry galicyjskie - Teatr Krakowski (pod dyrekcją Stanisława Koźmia-na) i Teatr Lwowski. Dzięki autonomii miały one możliwość prezentacji dramatów narodo-wych. Wystawiano także komedie Aleksandra Fredry. Dotarła tu reforma teatralna - odstąpio-no od tzw. wielkich ról; popisu gwiazd na rzecz koordynacji całego zespołu. Teatr osiągnął wysoki poziom. Nie pozwolił zapomnieć o ideałach romantyków.
W historii literatury polskiej pozytywizmem nazywa się okres pomiędzy romantyzmem a Młodą Polską, przy czym za datę kresu romantyzmu przyjmuje się rok 1863, a za początek Młodej Polski - zazwyczaj lata 1890 - 1895.
W żadnym kraju europejskim nie używa się terminu pozytywizm w podobnym jak u nas znaczeniu. Europa okres ten zwykła nazywać naturalizmem, realizmem, też symbolizmem. Termin pozytywizm stosuje się do jednego z wielkich systemów politycznych, którego główne tezy zostały sformułowane w XIX wieku i który miał potem kontynuację w XX wieku. O pozytywiźmie piszą więc na Zachodzie historycy filozofii, a nie historycy literatury, w Polsce jedni i drudzy.
1864 ? uwłaszczenie chłopów w Królestwie;
1867 ? autonomia Galicji;
1872 ? początek walki Bismarcka z polskością
1874 ? likwidacja Królestwa Polskiego.
1890 ? złożenie zwłok Mickiewicza na Wawelu;
1894 ? Hakata;
1866 - wojna Prus i Włoch z Austrią;
1867 - powstanie Austro-Węgier;
1868 - zamach stanu cesarza japońskiego
Pokonany politycznie kraj, mocno zapóźniony w rozwoju ekonomicznym i społecznym, gdy cała Europa przeżywa wspaniały rozkwit cywilizacji, wlec się może jedynie w ogonie państw wolnych i budujących dobrobyt swych obywateli. Zrozumiało to młode pokolenie Polaków i zaczęło głosić nowe, inne sposoby ratowania ojczyzny. W związku z tym za datę początkową pozytywizmu uznaje się rok 1863. Za granicę końcową można uznać w przybliżeniu ostatnie lata XIX w., kiedy pojawiają się kolejne, nowe założenia programowe w literaturze i sztuce.
Postawę polityczną pokolenia popowstaniowego kształtuje przede wszystkim hasło \"nie dajmy się wyniszczyć\". Kolejne klęski zrywów zbrojnych zrodziły pewność, że naród jest za słaby, by móc liczyć na zwycięstwo w walce z zaborcami. Stąd też zrezygnowano z walki narodowowyzwoleńczej, z działalności konspiracyjnej, na rzecz tzw. trzeźwości politycznej, która daje szansę utrzymania się w jedności i możliwość rozwoju narodu włączonego w organizm polityczny państw zaborczych.
Galicja. Duże swobody polityczne. Wpłynęło to na rozwój szkół i instytucji kulturalnych. W Krakowie i we Lwowie działały polskie uniwersytety, powstała Akademia Umiejętności, polskie teatry i wydawnictwa miały dość szerokie pole działania. Z drugiej strony władze austriackie widziały nasze ziemie przede wszystkim jako zaplecze gospodarcze i dlatego faworyzowały polskie ziemiaństwo. Warstwa ta przybrała wiernopoddańczą postawę wobec Austrii.
Arystokracja wysłała list do cesarza poddający Galicję we
władanie cesarza. Podobnie było z \"Teką Stańczyka\" (autorstwa czołowych naukowców i publicystów) w której nawoływano do całkowitego posłuszeństwa władzom. Organem prasowym \"stańczykowców\" był krakowski \"Czas\". Położenie mas chłopskich było tragiczne.
Zabór pruski. Sytuacja Polaków była znacznie gorsza. Szczególnie pod rządami Bismarcka (kanclerza) zabór pruski podlegał wyniszczającej germanizacji. Ograniczono działalność kulturalną, oświatową, społeczną oraz utrudniono osiedlanie się na nowych terenach.
Zabór rosyjski. Klęska powstania styczniowego, które rozegrało się głównie na tych terenach, sprowadziła na Królestwo szczególne represje. Polacy zostali usunięci z pracy w administracji, językiem urzędowym został rosyjski, rusyfikacją objęto szkoły i urzędy. Warszawa przestała być stolicą, byłym powstańcom konfiskowano majątki, cenzurowano prasę, wydawnictwa i spektakle teatralne.
Główni przedstawiciele filozofii:
A.COMTE \"Wykłady filozofii pozytywnej\" - filozofia pozytywna:
filozofia pozytywna ma sens praktyczny - ma służyć poprawie życia, badać przedmioty rzeczywiste i rzeczy dostępne rozumem;
cel tej filozofii - uzyskiwać wiedzę pewną;
wzorem postępowania filozofa są nauki przyrodnicze (fizyka, chemia) i ich metody: eksperyment i obserwacja;
przedmiotem badań mogą być tylko fakty fizyczne, a nie psychiczne, gdyż o psychice wiedzy pewnej posiąść nie można.
HERBERT SPENCER \"Wstęp do socjologii\" - ewolucjonizm
był uczniem Darwina;
propagował ideę ewolucjonizmu, czyli myśl, że cała rzeczywistość podlega stałej zmianie w jednym kierunku i według jednego prawa;
ta ewolucja to rozwój i postęp ludzkości;
u podstaw jego myśli leżała biologia;
HIPOLIT TAINE \"Rasa, środowisko, moment\" -determinizm
uważał, że każde zjawisko ludzkiej rzeczywistości jest uwarunkowane przez zespół czynników - oznacza to, że jest zdeterminowane, bo \"determino\" znaczy \"ograniczam\";
zdeterminowany przez różne okoliczności jest pisarz;
\"determinaty\" człowieka to: rasa (jakie cechy dziedziczy), środowisko (gdzie się wychowuje), moment dziejowy (w jakiej chwili historycznej żyje);
JOHN STUART MILL \"Co to jest utylitaryzm?\" - utylitaryzm
głosił \"użyteczność\" wszystkich dzieł człowieka, w tym także literatury;
wszystko, co czyni człowiek, powinno przynosić pożytek społeczeństwu, nauczać, wychowywać, krzewić ideały moralne itd. (tylko takie działania mają sens);
na postulowaniu \"użyteczności\" polega utylitaryzm
Kierunki filozoficzne:
MONIZM PRZYRODNICZY:
*jedność świata natury i ludzi - cały świat podlega tym samym prawom;
*stosowanie do badania sfery ludzkiej metod biologii i fizyki, eksperymentu i obserwacji;
SCJENTYZM:
*zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu, gdyż tylko ona jest źródłem rzetelnej wiedzy;
PRAKTYCYZM:
*stawianie sobie osiągalnych, rozsądnych celów, troska o dobór środków do ich urzeczywistnienia; odwrotność romantycznego \"mierz siły na zamiary\"
AGNOSTYCYZM:
*zakłada, że nie można do końca poznać świata i praw nim rządzących;
*są rzeczy, których rozum nie ogarnia - są i będą, lecz nie należy się nimi zajmować;
*badać trzeba tylko dostępne zmysłom zjawiska i ich związki;
ORGANICYZM:
*pochodna ewolucjonizmu i patrzenia na świat człowieka z punktu widzenia biologa;
*traktowanie społeczeństwa jako organizmu - jeśli zachoruje drobna nawet jego część, to całe społeczeństwo to odczuje;
RELATYWIZM:
*głosi, że pojęcia takie jak dobro, zło, piękno, prawda są względne, zależne od relacji i okoliczności (czyli są relatywne)
MINIMALIZM:
*człowiek powinien zajmować się tylko tym zbiorem zagadnień, który jest mu dostępny i możliwy do zbadania;
NATURALIZM:
*krytykowany i odrzucany przez Sienkiewicza za zajmowanie się marginesami, a nawet \"rynsztokami życia\";
*obrazy Powiśla w \"Lalce\";
*pisarze przyjmują postawę uczonych - badaczy przyrody;
*podstawowy postulat to obiektywizm (dydaktyzm odsuwa się na plan dalszy);
Prądy estetyczne epoki:
Realizm ? kreowanie świata przedstawionego utworu literackiego w sposób wiernie oddający rzeczywistość obiektywną, zastaną przez twórcę. Dostrzec tu można powrót do znanej w starożytności zasady mimesis ? obrazowania, naśladowania. Pisarz osiąga zamierzony cel przez wnikliwą obserwację, rzetelną wiedzę o społeczeństwie i prawach rządzących w świecie. Bohaterami utworów literackich są przeciętni, nie wyróżniający się z otoczenia ludzie. Najwłaściwszą formą literacką jest powieść ? jako posiadająca największe możliwości przedstawiania rzeczywistości. W powieściach (opowiadaniach) nadrzędna jest rola wszechwiedzącego narratora, reprezentującego wszechstronną wiedzę o świecie. Twórcami prozy realistycznej są między innymi Francuzi ? H. Balzac \"Ojciec Goriot\", Stendhal, Anglik ? K. Dickens, Rosjanie ? Lew Tołstoj \"Anna Karenina\", F. Dostojewski \"Zbrodnia i kara\".
Odmianą realizmu jest realizm krytyczny (występujący w literaturze polskiej na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku), kiedy rzeczywistość obiektywna zostaje w dziele literackim poddana krytyce. Twórca występuje w stosunku do niej z pozycji ideologa pozytywistycznego, który poddaje surowej ocenie wszelkie przejawy niezgodności z założeniami epoki. Do najwybitniejszych osiągnięć realizmu krytycznego należą liczne dzieła E. Orzeszkowej, H. Sienkiewicza, B. Prusa (przede wszystkim \"Lalka\"), M. Konopnickiej.
Naturalizm (weryzm) ? prąd ten powstał we Francji, wywodził się z twórczości G. Flauberta, braci E. i J. Goncourt oraz z podstaw filozofii H. Taine\'a. Twórca i teoretyk naturalizmu E. Zola pragnął upodobnić metody stosowane w dziele literackim do metod, jakimi posługują się nauki eksperymentalne. naukowość polegać miała na postawie skrajnie obiektywistycznej. Pisarz nie miał prawa podporządkować obrazu świata założonym z góry tendencjom, występować w roli komentatora, przedmiotem jego zainteresowania miały być zjawiska świata współczesnego w postaci surowej. W Polsce teoretykami naturalizmu byli: A. Sygietyński, A. Dygasiński. S. Witkiewicz, B. Prus.
Do pozytywistach warszawskich należeli: Aleksander Świętochowski, Bolesław Prus, Julian Ochorowicz, Piotr Chmielowski, a także Eliza Orzeszkowa. Reprezentowali oni krytyczną postawę wobec powstania, uważając je za wydarzenie tragiczne i szkodliwe, jednak uważali, że demokratyzm należy kultywować i nadać mu rozmach.
Poglądy Orzeszkowej odzwierciedla esej wydany w Wilnie w 1880 roku Patriotyzm i kosmopolityzm, w którym mówi o wadze związków społecznych i historycznych, a także o obowiązku pracy. \"Przysługi otrzymane od społeczeństwa rodzimego jednostka wynagrodzić może tylko osobistą, własną pracą, a części zasobu zgromadzone przez wieki i miliony, na korzyść swą użyte, zwrócić zasobowi temu w postaci wytworów tej pracy.\"
Prus swój punkt widzenia przedstawił w Szkicu programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa, opublikowanym w 1883 roku w \"Nowinach\". Uważa, że człowiek nie może istnieć bez społeczeństwa, którego rozwój zależy od stopnia rozwoju jednostek. Państwo powinno być zamieszkane przez ludność silną, pracowitą i oświeconą. Szczęście, doskonałość i użyteczność to cechy, które poprzez jednostkę wpływają na społeczeństwo. Harmonia interesu prywatnego i społecznego to ideał, do którego dąży cywilizacja. Natomiast celem doskonalenia człowieka ma być wszechstronny rozwój jego fizyczności, zmysłów, inteligencji i uczuć i aby to było możliwe trzeba stać się \"członkiem czynnym nie tylko swojej rodziny, ale rozmaitych spółek, w których kształcą się przymioty obywatelskie. [...] Ale doskonalić się prawdziwie można tylko przez pracę i stosunki.\" Doskonałość człowieka jest zależna od stopnia znajomości praw natury i opanowania ich, dlatego należy upowszechnić nauki przyrodnicze i techniczne. \"Znaczy, że do zwiększenia sumy szczęścia i doskonałości trzeba, ażeby jak najwięcej jednostek, że nie powiem: każda jednostka, miała na własność jakieś siły natury, czy to ziemię, czy zwierzęta, czy motory, a obok nich pewną ilość surowych i przerobionych materiałów, gotowych wyrobów i łatwość nabycia gotówki.\"
Świętochowski, zwany również \"papieżem pozytywistów\" przedstawił swoje poglądy we Wskazaniach politycznych:
\"Pragniemy życia i szczęścia - rzeczywistego. Otóż przekonaliśmy się w bolesnych doświadczeniach, że ani jednego zapewnić, ani drugiego dać nam nie może gra w loterię wojenną i zagraniczne łaski, lecz ciężka, spokojna i wytrwała praca. [...] W dawniejszych traktatach politycznych panowała jakaś wrzawa wojenna, brzmiały bębny i trąby bojowe, każde słowo było cięciem pałasza lub świstem kuli: w obecnych, o ile je posiadamy, widzimy tylko głęboko w ugory rodzime zaryty pług i słyszymy spokojne nawoływania spracowanych oraczów. Tam obrazy przedednia rozstrzygającej bitwy, tu zabiegi około siewów i zbiorów. [...]
Jeżeli przed naszymi oczyma świeci wyczekiwany, a dotąd niespełniony ideał społeczeństwa, nie jest on groźnym, zakutym w zbroję państwem, lecz systemem stosunków, dozwalających wszystkim jednostkom rozwijać się naturalnie, pracować spokojnie, ujawniać swe pragnienia wszechstronnie.\"
W 1871 roku opublikował manifest My i wy, w którym miał być zawarty program młodych. Niestety czytelnik nie może dowiedzieć się o nim zbyt wiele, a autor przedstawia same ogólniki. Mówi o potrzebie postępu, rozpowszechnieniu nauki w społeczeństwie.
\"My jesteśmy młodzi, nieliczni, nie rządzący się widokami własnych korzyści, uwolnieni z obowiązku hołdowania pewnym stosunkom i znajomością; wypowiadamy swoje przekonania otwarcie, nie lękamy się sądu i kontroli, pragniemy ją rozciągnąć na wszystkich, pragniemy pracy i nauki w społeczeństwie, pragniemy wywołać siły nowe, zużytkować istniejące, skierować uwagę przed, a nie poza siebie - oto nasze wady. Wy jesteście starzy, liczni, krępowani między sobą tysiącem niewidzialnych nici, skradacie się ze swoimi zasadami nieśmiało, żądacie w literaturze spokoju, nieruchomości, każecie wszystkim patrzeć w przeszłość, szanować nawet jej błędy.\"
Manifest ten łączy się ściśle ze sporem \"starej\" i \"młodej\" prasy, prezentując program społeczny \"młodych\" oraz ich poglądy opowiadające się za odrzuceniem przeżytków szlachetczyzny oraz tradycyjnego sposobu życia i gospodarowania. \"Młodzi\" reprezentowani przez pozytywistów występowali na łamach Przeglądu Tygodniowego, krytykując obóz zachowawczy i tradycjonalistyczny, atakując konsekwencje (głównie polityczne) romantycznego sposobu myślenia. Reprezentowali ideał postępowego, demokratycznego światopoglądu mieszczańskiego. \"Starzy\" reprezentowali tradycyjne, niechętne postępowi poglądy. Skupieni byli wokół \"Biblioteki Warszawskiej\", a także wokół konserwatywnej prasy galicyjskiej - Czas. Istniały jednak pewne płaszczyzny, na których poglądy przeciwstawnych obozów były zgodne. Była to m.in. niechęć do politycznych implikacji romantyzmu lub też postaw ugodowych.
Dużym utrudnieniem w polemice i przedstawieniu własnych poglądów była cenzura carska, zmuszająca publicystów do stosowania omówień, metafor, a także frazeologii retorycznej. Przeciwstawne poglądy obu obozów dotyczą stosunku wobec tradycji, nauki, religii, oceny klas społecznych, a także funkcji literatury i sztuki.
Aleksander Świętochowski jest również autorem artykułu opublikowanego w 1873 roku - Praca u podstaw, w którym dowodzi, że idea pracy przełamie konserwatywne nawyki i bariery między klasami.
\"U nas, pomimo że wrodzona łagodność narodu nie posługiwała się nigdy wyrafinowanym tyraństwem [...], postępowanie jednak obywateli z włościanami nie miało nic wspólnego z ojcostwem i opieką. Zawsze pojedynczymi wyrazami tych proporcji był przesąd, szlachecka buta, pogarda, niedbalstwo, a często ekonomskie baty. I dlatego, jeżeli wykładnik dzisiejszych stosunków nie ma być ujemny, powyższe czynniki zmienione być winny na: szkółki, biblioteczki, moralne wpływu, opiekę i tym podobne dźwignie ludowej oświaty i dobrobytu.\"
\"Praca u podstaw\" miała na celu rozszerzenie i przebudowę świadomości społecznej, a także wprowadzenie przekonania, że pomimo trudnej sytuacji politycznej (działania prowadzone przez zaborców, dążących do wynarodowienia Polaków) świat się zmienia i tworzy się nowoczesna cywilizacja miejsko- przemysłowa, a także dochodzą do głosu nowe klasy i warstwy społeczne. Warunkiem przetrwania narodu miało być uświadomienie tych warstw poprzez szeroki program edukacyjny i reedukacyjny. Przekonanie to wiązało pozytywistów z tradycją oświeceniową. Zawodność środków politycznych (wobec odsuniętej nadziei na odzyskanie niepodległości) została zastąpiona przez działania w sferze społecznej i ekonomicznej.Mimo wzburzenia, jakie Świętochowski wywołał swym artykułem Wskazania polityczne, miał on duży wpływ na ówczesną inteligencję, szczególnie kiedy objął redakcję pisma Prawda, w którym ogłaszał stały felieton o znamiennym, ironicznym tytule Liberum veto.
\"Przedburzowcy\" składali się z młodych pisarzy galicyjskich, m.in. należeli do nich: Michał Bałucki, Edward Lubowski, Walery Łoziński, Mieczysław Romanowski, Józef Szujski i Ludwig Gumplowicz. Ich nazwa pochodzi z wiersza Żegnaj Romanowskiego, w którym \"przedburzowiec\" oznacza człowieka przynależnego do \"przeklętego plemienia\", dotkniętego letargiem, oczekującego na burzę, która ocuci zmartwiałe serce.
\"Przedburzowcy\" pragnęli wielkiego przełomu historycznego i oczyszczającej przemiany, która miałaby gruntownie odrodzić naród, modlili się o sukces w walce z zastojem, zacofaniem i nawykiem społeczeństwa do niewoli. W 1863 roku wszyscy wzięli udział w powstaniu: Romanowski zginął, a po klęsce większość z nich znalazła się w więzieniu.
Opowiadali się przeciw mesjanizmowi i mistycyzmowi, krytykowali wierszoróbstwo romantyczne - środkiem wyrazu miał być dramat, poemat, a także prozatorska powieść.
Byli zwolennikami jednego z najwybitniejszych ówczesnych ekonomistów polskich, a zarazem filozofa pozytywistycznego - JÓZEFA SUPIŃSKIEGO. Jego najważniejsze dzieło to dwutomowa Szkoła polska gospodarstwa społecznego, w której przeciwstawia się lekceważeniu spraw gospodarczych przez romantyków oraz frazesom o wyższości ducha nad materią. Uważał, że duch ludzki nie rozwija się w biedzie lecz w zdrowym \"ciele\", natomiast moralność społeczeństw podnoszona jest przez powszechną oświatę i dobrobyt, a nie przez nawoływania moralistów. Bieda i zacofanie są przyczyną występków popełnianych w społeczeństwie, rzadziej zdarza się to w zbiorowościach zamożnych. Groźbą narodu jest mesjanistyczna wiara w wielką rolę przywódczą wobec innych narodów i marzenia poetyckie o pożytkach z przegranych powstań. Niewłaściwe jest odnoszenie się z pogardą do cywilizacji przemysłowo-handlowej oraz skrzętności praktycznej Zachodu. Nie powinno odkładać się unowocześnienia społeczeństwa i należy działać w tej dziedzinie (mimo ograniczeń w niewoli narodowej) o wiele skuteczniej i wszechstronniej. Nasze zacofanie nie wynika z niewoli politycznej, lecz ta niewola wynikła z zacofania.
Stańczycy rekrutowali się z konserwatystów galicyjskich, którzy w roku 1863 zaangażowali się w pomoc Królestwu, przechodząc na pozycje ugody z Austrią. Należeli do nich m.in.: Józef Szujski, Stanisław Tarnowski i Stanisław Koźmian. Ich nazwa pochodzi od tytułu felietonów Szujskiego, opublikowanych w 1869 roku - Teka Stańczyka (satyryczną tonację felietonów zapowiadało imię błazna-filozofa).
Oceniali powstanie jako nieszczęście, które dotknęło wszystkich i choć sprzeciwiali się osądom zaborczych sądów wojskowych, byli przeciwni pielęgnowaniu mentalności, która doprowadziła do wybuchu. Przyznawali hołd poległym, jednak nie zgadzali się z tworzeniem pochwalnej legendy zdarzeń, które tyle kosztowały Polaków. Kpili z prób uświęcania wspomnień i symboli roku 1863, z sentymentalizmu, z jakim rozpamiętywano konspirację i gotowanie się do nowych spisków. Uważali, że należy skończyć z patriotyzmem egzaltowanym oraz z mesjanistycznymi utopiami. Według nich postawa rewolucyjna straciła sens polityczny i społeczny i kłóciła się z nauką Kościoła. Przeciwstawiali się irracjonalizmowi politycznemu i zachwianiu moralno-religijnego porządku.
Rola publicystyki pozytywistycznej, nowelistyki i utworów tendencyjnych:
Publicystyka odegrała ważną rolę w propagowaniu haseł pozytywistycznych. Artykuły wzywające do podjęcia konkretnej pracy dla dobra całego społeczeństwa. Wskazywały na charakter literatury, która powinna być użyteczna, podająca przykłady potrzebnych postaw ludzkich i proponująca rozwiązanie problemów zgodnie z założeniami pozytywizmu. Na łamach czasopism toczyła się dyskusja na temat nowych założeń filozoficznych związanych z ideą pozytywistyczną (walka \"młodej prasy\" ze \"starą\"). Były to artykuły, felietony, reportaże, notatki prasowe i eseje. Artykuły pozytywistów drukowały takie pisma jak: \"Przegląd Tygodniowy\", \"Niwa\", \"Ateneum\"
Nowela była gatunkiem, który wcześniej niż inne osiągnął w literaturze polskiej poziom europejski. Noweliści polscy podjęli wówczas trud literackiego eksperymentu. Początkowo jej autorzy korzystali z tradycyjnych schematów, wzbogaconych składnikami ideowego programu. Stąd fabuły nowelistyczne miały charakter tendencyjnie uformowanego pozytywistycznego przykładu. Z drugiej strony kształtowała się norma potocznego i komunikatywnego stylu. Problematyka nowel nabiera cechy tendencyjnego ujmowania problemów podjętych już wcześniej przez publicystykę - aktualność i obowiązek interwencyjności. Tendencyjność z czasem zanika, świat przedstawiony staje się skomplikowany i niejednoznaczny, a jego ujęcie realistyczne.
W pozytywistycznej nowelistyce ważny jest problem bohatera, którym jest człowiek z ludu. Ukazana jest ciemnota i nędza chłopów. Powszechny staje się też temat miasta i cywilzacji. Humanitartzm autorów nowel wyraża się najpełniej w zdecydowanym eksponowaniu tematyki dziecięcej. Podejmowana jest także problematyka asymilacji Żydów i patriotyczna. Nowel odnoszące się do uniwersalnych wartości humanitaryzmu, demokratyzmu i patriotyzmu są one zwykle najbardziej wartościowe.
Literatura tendencyjna przeważała w literaturze pozytywistycznej między rokiem 1870 i 1880. Cechował ją schematyzm, który ujawnia się we wczesnych nowelach Orzeszkowej, Bałuckiego i Sienkiewicza. Utwory tendencyjne oceniały rzeczywistość przedstawianą, zawierały apele do czytelnika i pouczenia. Kreowanie postaci cechowała jednoznaczność - albo ktoś był dobry albo zły. Kulminacją utworu był mający pouczyć czytelnika finał o jasnej wymowie moralnej. Około roku 1880 zauważono jednak, że literatura taka sprzyja szablonom i uproszczeniom obrazu świata, a szlachetne intencje służą kiepskim pisarzom za usprawiedliwienie marnych utworów.
Lata osiemdziesiąte stanowią szczytowy okres w dziejach ówczesnej literatury polskiej. Powstały wtedy największe dzieła polskiej prozy dziewiętnastowiecznej. Po fazie nowelistyki nadeszła faza dojrzałego realizmu (lata 80), oraz faza schyłkowa (lata 90 -te, równoległa z Młodą Polską). Na lata 80-te przypadł rozwój naturalizmu. W prozie rozwijał się powoli i krył się jeszcze w cieniu wielkiej realistycznej powieści. Powieści i nowela lat osiemdziesiątych były i syntezą i oryginalnym przetworzeniem wcześniejszego dorobku prozy polskiej i obcej, a także rozwinięciem nowych doświadczeń artystycznych. Poetyka dojrzałego realizmu to także odkrycia w zakresie form narracyjnych, kompozycyjno - fabularnych, kreacji postaci, koncepcji języka i stylu. W latach dziewięćdziesiątych nastąpiło dalsze skomplikowanie obrazu literatury:}
Dramat pozytywistyczny obejmował tematykę historyczną lub mieszczańską. Pierwszy typ dramatu był epigoński; postromantyczny. Przedstawiał losy wybitnych jednostek, wydarzenia dziejowe, w których uwydatniały się namiętności prowadzące bohatera do zbrodni albo po-święceń. Autorami byli: Józef Szujski, Wincenty Rapacki.
Dramat mieszczański opierał się na stereotypach w kreacji bohaterów, sytuacji i puenty - był \"sztuką z tezą\". Wprowadzał motywy rodzinne; piętnowano przesądy stanowe, arystokrację, dorobkiewiczostwo czy pogoń za posagiem. Dramaty pisali: Michał Bałucki - \"Grube ryby\", \"Klub kawalerów\", Józef Bliziński - \"Rozbitkowie\"; Aleksander Świętochowski - \"Nieśmiertelne dusze\", \"Niewinni\"; Gabriela Zapolska - \"Moralność Pani Dulskiej\".
Dramat pozytywistyczny rodowodem sięga oświecenia; wpływ miała twórczość Moliere\'a. Sztuki usytuowane są w realiach współczesnego życia. Bohaterowie mają wyrazistą osobo-wość (dorobkiewicz, prosty szlachcic). Istnieje założenie, by nie tyle bawić i śmieszyć, ale pouczać i krytykować - umoralniająca tendencja.
W Warszawie istniały dwa teatry - Teatr Rozmaitości i Teatr Wielki. Władze zaborcze popie-rały repertuar baletowy, operowy i rozrywkowy. Na scenie przeważały utwory lekkie: farsy, wodewile, melodramaty. Rozwijała się sztuka aktorska - Helena Modrzejewska.
Duże znaczenie miały teatry galicyjskie - Teatr Krakowski (pod dyrekcją Stanisława Koźmia-na) i Teatr Lwowski. Dzięki autonomii miały one możliwość prezentacji dramatów narodo-wych. Wystawiano także komedie Aleksandra Fredry. Dotarła tu reforma teatralna - odstąpio-no od tzw. wielkich ról; popisu gwiazd na rzecz koordynacji całego zespołu. Teatr osiągnął wysoki poziom. Nie pozwolił zapomnieć o ideałach romantyków.
